Góc Sức Khỏe 365

GÚT (Phần 11): Gút ở phụ nữ - Căn bệnh bị hiểu sai nhiều nhất!

Tôi muốn bắt đầu bằng một câu hỏi thật lòng: Bạn có bao giờ nghĩ đến gút khi gặp một người phụ nữ ngoài 60 đau khớp ngón tay không?

Phần lớn chúng ta - kể cả nhiều bác sĩ - sẽ không nghĩ đến. Hình ảnh quen thuộc của gút là một người đàn ông trung niên, đau ngón chân cái dữ dội sau một bữa nhậu. Thế mà trong 20 năm qua, số ca gút ở phụ nữ tại Mỹ đã tăng hơn gấp đôi, với hơn 3 triệu phụ nữ đang sống chung với bệnh này - và phần lớn trong số họ bị chẩn đoán nhầm hoặc chậm trễ điều trị trong nhiều năm.

Tôi viết phần này để lấp đầy khoảng trống đó. Những phần trước của seri Gút này cũng chủ yếu được xây dựng trên nghiên cứu ở nam giới - vì phần lớn y văn về gút là như vậy. Giờ đã đến lúc chúng ta nhìn thẳng vào câu chuyện của phụ nữ.

Tại sao phụ nữ được "bảo vệ" trước mãn kinh - và mất đi sự bảo vệ đó như thế nào?

Estrogen chính là lý do cốt lõi. Hormone này giúp thận thải Axit Uric ra ngoài hiệu quả hơn, nên phụ nữ trước mãn kinh có nồng độ Axit Uric trong máu thấp hơn nam giới một cách hệ thống.

Khi mãn kinh đến, sự bảo vệ đó biến mất. Cụ thể như sau:

• Axit Uric tăng lên: Phụ nữ sau mãn kinh có nồng độ Axit Uric cao hơn khoảng 0,5 - 1,0 mg/dL so với trước mãn kinh. Con số này đủ để đẩy nhiều người vượt qua ngưỡng bão hòa, và tinh thể Urate bắt đầu hình thành trong khớp.
• Khởi phát muộn hơn nam giới: Tuổi trung bình phụ nữ bị gút là khoảng 61 - 66 tuổi, muộn hơn nam giới khoảng 9 - 10 năm.
• Mãn kinh sớm làm tăng nguy cơ đáng kể: Phụ nữ phẫu thuật cắt buồng trứng - mất Estrogen đột ngột và hoàn toàn - có nguy cơ gút cao nhất. Giai đoạn thiếu Estrogen kéo dài vì bệnh mãn tính, rối loạn ăn uống, hay tập luyện cường độ cao cũng làm tăng nguy cơ theo cách tương tự.

Liệu pháp Hormone thay thế có giúp phòng gút không?

Đây là câu hỏi nhiều người đặt ra, và câu trả lời phức tạp hơn nhiều so với những gì ta nghĩ.

Về lý thuyết: nếu mất Estrogen làm tăng Axit Uric, thì bổ sung lại qua liệu pháp Hormone thay thế (HRT) nên có tác dụng bảo vệ. Và đúng là phụ nữ dùng HRT có nồng độ Axit Uric thấp hơn khoảng 0,40 mg/dL so với người không dùng.

Tuy nhiên, thực tế lâm sàng lại không đơn giản như vậy. Một nghiên cứu trên hơn một triệu phụ nữ sau mãn kinh tại Hàn Quốc cho thấy: dùng HRT trên 5 năm liên tục thực sự liên quan đến tăng nguy cơ gút lên 19% so với người không dùng.

Một điểm cần lưu ý quan trọng: Đây là nghiên cứu quan sát, không phải thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên. Có thể phụ nữ dùng HRT đã có hồ sơ bệnh lý khác ngay từ đầu, và chính hồ sơ đó mới là nguyên nhân tăng nguy cơ. Kết quả này chỉ cho thấy "có mối liên hệ", không phải "HRT gây ra gút" theo nghĩa nhân quả.

Điều này có nghĩa gì trong thực tế? HRT không phải giải pháp phòng gút và không nên được dùng với mục đích đó. Quyết định có dùng HRT hay không cần được thảo luận kỹ với bác sĩ dựa trên bức tranh sức khỏe toàn diện của bạn.

Gút ở phụ nữ trông khác như thế nào - và tại sao dễ bị bỏ sót?

Đây là phần quan trọng nhất. Gút ở phụ nữ không giống hình ảnh kinh điển mà hầu hết mọi người - kể cả nhiều bác sĩ - đã quen thuộc.

Khớp bị ảnh hưởng khác:

• Phụ nữ thường bị gút ở mắt cá chân, đầu gối, cổ tay và ngón tay - không phải ngón chân cái như hình ảnh điển hình.
• Biểu hiện không điển hình này là lý do chính dẫn đến chẩn đoán nhầm hoặc bỏ sót.

Hay bị nhiều khớp cùng lúc:

• Phụ nữ thường có biểu hiện ở nhiều khớp một lúc, trong khi nam giới thường khởi phát ở một khớp đơn lẻ.

Tophi xuất hiện ở vị trí bất thường:

• Một số phụ nữ lớn tuổi đang dùng thuốc lợi tiểu dài hạn có thể phát triển Tophi ngay trong các nốt Heberden - những cục xương nhỏ ở khớp ngón tay xa thường thấy trong thoái hóa khớp.
• Những Tophi này sưng đỏ đột ngột và rất dễ bị nhầm thành viêm thoái hóa khớp tiến triển.
• Nhóm này rất đặc thù: cao tuổi, dùng lợi tiểu lâu dài, có bệnh thận kèm theo - và cần bác sĩ có kinh nghiệm để nhận ra.

Vai trò đặc biệt của thuốc lợi tiểu:

• So với nam giới, phụ nữ bị gút thường đang dùng thuốc lợi tiểu trước khi khởi phát bệnh và có tỷ lệ suy thận đi kèm cao hơn.
• Đây là điểm khác biệt rất quan trọng: gút ở nhiều phụ nữ không phải do ăn uống - mà do thuốc họ đang dùng để điều trị bệnh khác.

Tại sao gút ở phụ nữ hay bị chẩn đoán nhầm?

Ba lý do chính:

• Định kiến giới: Bác sĩ ít nghĩ đến gút khi gặp phụ nữ lớn tuổi đau nhiều khớp ngón tay, vì hình ảnh điển hình của gút vẫn là "ông chú đau ngón chân cái".
• Biểu hiện không điển hình: Đa khớp, ảnh hưởng bàn tay, Tophi ở nốt Heberden trông giống viêm khớp dạng thấp hoặc thoái hóa khớp hơn là gút.
• Axit Uric có thể bình thường trong cơn cấp: Nồng độ Axit Uric trong máu có thể giảm tạm thời ngay trong cơn viêm cấp, khiến bác sĩ càng ít nghĩ đến gút hơn.

Để phân biệt gút với viêm khớp dạng thấp, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm anti-CCP, CRP, tốc độ máu lắng và Rheumatoid Factor - những xét nghiệm này dương tính khi có viêm khớp dạng thấp. Xét nghiệm dịch khớp để tìm tinh thể Urate vẫn là tiêu chuẩn vàng để xác nhận gút.

Bệnh đi kèm ở phụ nữ bị gút - bức tranh khác với nam giới.

Phụ nữ bị gút trung bình lớn tuổi hơn nam giới khoảng 6 tuổi khi được chẩn đoán lần đầu.

Phụ nữ bị gút thường có:

• Tỷ lệ béo phì cao hơn.
• Tỷ lệ dùng thuốc lợi tiểu cao hơn.
• Tỷ lệ huyết khối tĩnh mạch và bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính cao hơn.

Nam giới bị gút thường có:

• Tỷ lệ bệnh động mạch vành, rung nhĩ và suy tim cao hơn.

Điều này có ý nghĩa thực tiễn: béo phì và thuốc lợi tiểu đều làm tăng Axit Uric và ảnh hưởng đến liều thuốc cần thiết. Suy thận đi kèm phổ biến hơn ở phụ nữ cũng đòi hỏi điều chỉnh liều thuốc cẩn thận hơn.

Điều trị gút ở phụ nữ - hiệu quả tương đương, nhưng bối cảnh phức tạp hơn

Tin tốt: các thuốc hạ Axit Uric có hiệu quả và độ an toàn tương đương ở cả phụ nữ và nam giới. Phụ nữ không cần phác đồ riêng biệt - nhưng cần được đánh giá bối cảnh phức tạp hơn trước khi bắt đầu điều trị.

Về Allopurinol và liều lượng:

• Vì phụ nữ bị gút thường có béo phì và dùng lợi tiểu nhiều hơn, liều Allopurinol cần thiết để đạt mục tiêu có thể cao hơn mức thường dùng.
• Điều quan trọng là tăng liều theo mục tiêu Axit Uric, không dừng lại ở liều cố định.
• Phụ nữ có bệnh thận mãn tính kèm theo cần điều chỉnh liều theo mức lọc cầu thận.

Về Febuxostat và tim mạch:

• Đây là chủ đề vẫn đang được tranh luận trong cộng đồng chuyên môn.
• Nghiên cứu CARES (Mỹ) ghi nhận tín hiệu tăng tử vong tim mạch với Febuxostat so với Allopurinol ở bệnh nhân có bệnh tim mạch từ trước.
• Nghiên cứu FAST (châu Âu) trên dân số tương tự lại không thấy sự khác biệt giữa hai thuốc.
• Hai nghiên cứu lớn, thiết kế tương tự, kết quả khác nhau - quyết định cần được thảo luận kỹ với bác sĩ, không có câu trả lời đồng nhất cho tất cả.

Về thuốc lợi tiểu đang dùng:

• Nếu bạn đang dùng thuốc lợi tiểu Thiazide để điều trị huyết áp, cần đánh giá khả năng chuyển sang Losartan - thuốc huyết áp nhóm ARB có lợi ích phụ là tăng thải Axit Uric nhẹ - nếu phù hợp về mặt lâm sàng.
• Probenecid (thuốc tăng thải Axit Uric qua thận) cũng là lựa chọn thay thế cho những người không dung nạp Allopurinol, tuy nhiên không phù hợp khi có bệnh thận mãn tính.

Lưu ý đặc biệt cho phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ:

• Gút ít gặp ở nhóm này, nhưng nếu có, cần hết sức thận trọng với thuốc.
• Allopurinol, Febuxostat, và Colchicine đều có dữ liệu an toàn hạn chế trong thai kỳ và thường được khuyến cáo tránh dùng hoặc dừng trước khi mang thai.
• Nếu bạn đang điều trị gút và có kế hoạch mang thai, hãy trao đổi cụ thể với bác sĩ trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình dài hạn nào.

Những dấu hiệu phụ nữ cần đặc biệt chú ý

Dưới đây là các tình huống bạn - hoặc người thân của bạn - nên nghĩ đến gút và đề nghị được đánh giá:

• Đau khớp ngón tay, cổ tay hoặc đầu gối cấp tính sau tuổi 55 - 60, đặc biệt nếu đang dùng thuốc lợi tiểu.
• Các nốt Heberden ở ngón tay bỗng nhiên sưng đỏ và đau dữ dội hơn bình thường.
• Đau nhiều khớp cùng lúc ở phụ nữ sau mãn kinh, không đáp ứng tốt với điều trị viêm khớp thông thường.
• Từng được chẩn đoán viêm khớp dạng thấp nhưng các xét nghiệm anti-CCP và Rheumatoid Factor đều âm tính.
• Có bệnh thận mãn tính hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu dài hạn kèm theo các triệu chứng khớp không rõ nguyên nhân.

Danh sách dành riêng cho phụ nữ:

• Bạn có đang ở giai đoạn sau mãn kinh và chưa bao giờ xét nghiệm Axit Uric không? → Đây là thời điểm nên tầm soát, đặc biệt nếu có yếu tố nguy cơ khác.
• Bạn có đang dùng thuốc lợi tiểu dài hạn không? → Đây là yếu tố nguy cơ gút quan trọng ở phụ nữ, cần theo dõi Axit Uric định kỳ.
• Bạn có bị đau sưng ở khớp ngón tay hoặc cổ tay đột ngột không? → Không loại trừ gút chỉ vì "phụ nữ ít bị gút" - đặc biệt nếu sau tuổi 60.
• Bạn đã được chẩn đoán viêm khớp dạng thấp nhưng điều trị không hiệu quả? → Yêu cầu xét nghiệm dịch khớp để loại trừ gút.
• Bạn đang cân nhắc hoặc đang dùng HRT? → Trao đổi với bác sĩ về ảnh hưởng của HRT đến Axit Uric trong bối cảnh sức khỏe tổng thể - không dùng HRT với mục đích phòng gút.
• Bạn đang điều trị gút và dùng thuốc lợi tiểu kèm theo? → Hỏi bác sĩ về khả năng chuyển sang Losartan và về liều Allopurinol có cần điều chỉnh không.
• Bạn có kế hoạch mang thai? → Thảo luận với bác sĩ trước khi bắt đầu hoặc tiếp tục thuốc hạ Axit Uric.
• Axit Uric của bạn đã đạt mục tiêu dưới 6 mg/dL chưa? → Tiêu chí điều trị ở phụ nữ không khác nam giới - mục tiêu vẫn là dưới 6 mg/dL duy trì bền vững.

Tôi hy vọng sau bài viết này, bạn - và những người phụ nữ xung quanh bạn - sẽ có thêm một lớp nhận thức quan trọng: gút không phải "bệnh của đàn ông". Nó chỉ trông khác đi ở phụ nữ, và chính sự khác biệt đó khiến nó hay bị bỏ sót. Biết điều này là bước đầu tiên để không để bản thân hoặc người thân phải chờ đợi quá lâu trước khi được chẩn đoán và điều trị đúng. Gút ở phụ nữ hoàn toàn có thể kiểm soát được — chỉ cần được nhìn thấy đúng.

→ Phần 12: Gút và thuốc - bản đồ đầy đủ về thuốc làm tăng Uric, thuốc làm giảm Uric và các tương tác nguy hiểm cần biết.

Bài viết mang tính giáo dục sức khỏe và không thay thế tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa. Không tự ý thay đổi hoặc bắt đầu bất kỳ loại thuốc nào khi chưa có chỉ định y tế.

Nguồn tham khảo: Arthritis Foundation, PMC, Arthritis Research & Therapy, JCM, BMC Musculoskeletal, NEJM, Lancet, MSD Manual, Rheumatology Advisor.