HUYẾT ÁP (Phần 1): Kẻ Giết Người Thầm Lặng - Bạn Có Đang Bị Theo Dõi Mà Không Hay?
Có những người tôi từng biết - hoàn toàn khỏe mạnh theo cảm giác của họ
- rồi một buổi sáng thức dậy, mọi thứ đã khác. Đột quỵ. Nhồi máu cơ tim. Suy
thận. Khi hỏi lại, họ không hề biết mình có huyết áp cao. Không đau. Không
chóng mặt. Không một dấu hiệu nào cả.
Điều đó khiến tôi cứ suy nghĩ mãi: làm sao một thứ nguy hiểm đến vậy lại
có thể hoàn toàn im lặng?
Bài này tôi không viết để dọa bạn. Tôi viết vì tôi nghĩ - nếu mình hiểu
rõ hơn về nó một chút, mình sẽ bớt bị nó bắt bất ngờ hơn. Và đôi khi, chỉ cần
biết đúng lúc thôi, là đủ để thay đổi tất cả.
1. Huyết áp là gì? Hiểu đúng từ
đầu.
Mỗi lần tim bạn đập, nó đẩy máu đi khắp cơ thể. Áp lực mà dòng máu đó
tạo ra lên thành mạch - chính là huyết áp.
Khi đo huyết áp, bạn sẽ thấy hai con số:
- Số
trên (huyết áp tâm thu): áp lực lúc tim co bóp, đẩy
máu ra ngoài.
- Số
dưới (huyết áp tâm trương): áp lực lúc tim nghỉ giữa
hai nhịp đập.
Ví dụ: 120/80 mmHg - số trên là 120, số dưới là 80.
2. Các mức huyết áp bạn cần biết
Có sự khác biệt nhỏ giữa các tổ chức y tế về ngưỡng chẩn đoán:
WHO và Bộ Y tế Việt Nam lấy ngưỡng tăng huyết áp là từ
140/90 mmHg trở lên.
Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA, 2017) lấy ngưỡng thấp hơn - từ 130/80
mmHg trở lên.
Trong bài này, tôi chọn dùng ngưỡng AHA - không phải vì nó "đúng
hơn", mà vì nghiên cứu cho thấy nguy cơ tim mạch đã bắt đầu tăng từ mức
này. Mục tiêu là để bạn cảnh giác sớm hơn, không phải lo lắng thêm.
Bảng phân mức huyết áp (theo AHA):
Bình thường: số trên dưới 120 và số dưới dưới 80.
Cao bình thường: số trên từ 120 đến 129 và số dưới dưới 80.
Tăng huyết áp độ 1: số trên từ 130 đến 139 hoặc số dưới từ 80 đến 89.
Tăng huyết áp độ 2: số trên từ 140 trở lên hoặc số dưới từ 90 trở lên.
Khủng hoảng tăng huyết áp: số trên trên 180 và/hoặc số dưới
trên 120.
Lưu ý quan trọng: Một lần
đo cao chưa đủ để chẩn đoán. Cần đo ít nhất 2 lần, vào 2 thời điểm khác nhau,
đúng kỹ thuật.
3. Chuyện gì xảy ra bên trong cơ
thể bạn?
Tim bạn đập khoảng 100.000 lần mỗi ngày. Toàn bộ hệ thống mạch máu trải
dài từ các động mạch lớn đến những mao mạch nhỏ xíu nuôi từng tế bào.
Khi huyết áp tăng cao liên tục, thành mạch phải chịu áp lực vượt mức
thiết kế của nó. Và theo thời gian, điều đó gây ra một chuỗi tổn thương âm
thầm:
- Bước
1: Thành mạch dày lên, cứng lại, mất đàn hồi.
- Bước
2: Mảng bám tích tụ bên trong mạch, gây xơ vữa
động mạch.
- Bước
3: Tim phải bơm mạnh hơn để đẩy máu qua - lâu
dài dẫn đến suy tim.
- Bước
4: Mạch máu nhỏ ở thận, mắt, não bị tổn thương -
kéo theo các biến chứng nghiêm trọng.
Huyết áp cao không phá hủy bạn trong một ngày. Nó âm thầm bào mòn từng
chút một - trong nhiều năm.
4. Tại sao không có dấu hiệu gì
cho đến khi quá muộn?
Đây là điều khiến tăng huyết áp trở nên nguy hiểm hơn nhiều bệnh khác.
Cơ thể người thích nghi rất tốt. Khi huyết áp tăng từ từ - 130, rồi 140,
rồi 150 mmHg - cơ thể quen dần với áp lực mới đó. Bạn không cảm thấy gì khác
thường. Không đau đầu mãn tính. Không mệt bất thường. Không tim đập mạnh. Không
một tín hiệu nào báo động.
Chỉ đến khi biến chứng xảy ra - đột quỵ, nhồi máu cơ tim, suy thận, mù
mắt - bạn mới biết mình đã có huyết áp cao trong nhiều năm.
Đó là lý do các chuyên gia y tế gọi nó là "kẻ giết người thầm
lặng" - một cái tên hoàn toàn xứng đáng.
5. Con số thực tế - và đáng lo
hơn bạn nghĩ.
Tính đến năm 2024, ước tính có 1,4 tỷ người trưởng thành từ 30 đến 79
tuổi trên toàn cầu mắc tăng huyết áp - chiếm khoảng 33% dân số trong độ tuổi
này.
Nhưng đây là phần đáng lo hơn:
- Khoảng
600 triệu người - tức gần một nửa - không biết mình đang mắc bệnh.
- Chỉ
23% người được chẩn đoán kiểm soát được huyết áp ở mức an toàn.
- Trong
99 quốc gia được khảo sát, không có quốc gia nào đạt tỷ lệ kiểm soát huyết
áp trên 20%.
Nghĩa là: cứ 3 người trưởng thành xung quanh bạn, có 1 người đang bị
tăng huyết áp. Và gần một nửa trong số họ không hề hay biết.
6. Ai có nguy cơ cao nhất?
Tăng huyết áp có hai dạng chính.
Tăng huyết áp nguyên phát (chiếm khoảng 90-95% các ca)
Không có một nguyên nhân đơn lẻ nào - thường do nhiều yếu tố tích lũy
theo thời gian. Nguy cơ tăng đáng kể nếu bạn có:
- Trên
45 tuổi - đặc biệt là nam giới.
- Thừa
cân hoặc béo phì (chỉ số BMI trên 23 với người châu Á).
- Ít
vận động, ngồi nhiều hơn 8 tiếng mỗi ngày.
- Ăn
nhiều muối, ít rau xanh và Kali.
- Hút
thuốc lá hoặc uống rượu bia thường xuyên.
- Có
cha mẹ hoặc anh chị em ruột bị tăng huyết áp.
- Căng
thẳng kéo dài, ngủ ít hơn 6 tiếng mỗi đêm.
- Mắc
đái tháo đường hoặc tiền đái tháo đường.
- Rối
loạn mỡ máu (Cholesterol cao).
Tăng huyết áp thứ phát (chiếm khoảng 5-10% các ca)
Do một bệnh lý cụ thể gây ra, ví dụ:
- Bệnh
thận mãn hoặc hẹp động mạch thận.
- Cường
aldosterone - tuyến thượng thận sản xuất quá nhiều hormone.
- Hội
chứng ngưng thở khi ngủ (Sleep apnea) - thường bị bỏ qua.
- Một
số loại thuốc như thuốc tránh thai, thuốc kháng viêm NSAID, thuốc thông
mũi dài ngày.
Tại sao điều này quan trọng? Vì tăng huyết áp thứ phát có thể chữa khỏi
hoàn toàn nếu tìm và điều trị được nguyên nhân gốc. Nếu bạn còn trẻ (dưới 40
tuổi) mà đã tăng huyết áp, hoặc huyết áp khó kiểm soát dù đã dùng thuốc - hãy
hỏi bác sĩ về khả năng này.
Nếu bạn có từ 2 yếu tố nguy cơ trở lên trong danh sách trên - đây là lúc
bạn nên đo huyết áp, không đợi thêm nữa.
7. Cách đo huyết áp đúng tại nhà
Đo sai ra số sai - và số sai có thể khiến bạn lo lắng không cần thiết,
hoặc nguy hiểm hơn là chủ quan khi cần điều trị.
Trước khi đo:
- Không
uống cà phê, hút thuốc, hoặc vận động mạnh trong vòng 30 phút.
- Đi
vệ sinh nếu cần - bàng quang đầy làm tăng huyết áp.
- Ngồi
nghỉ yên tĩnh ít nhất 5 phút.
Tư thế đo:
- Ngồi
thẳng, lưng tựa ghế, chân đặt phẳng xuống sàn - không vắt chéo chân.
- Cánh
tay đặt ngang mức tim, không co cơ.
- Băng
quấn đặt trực tiếp trên da, không qua áo dày.
Cách đọc kết quả:
- Đo 2
lần liên tiếp, cách nhau 1 đến 2 phút.
- Lấy
giá trị trung bình của 2 lần đo.
- Đo
vào buổi sáng (trước khi dùng thuốc nếu đang điều trị) và buổi tối, trong
7 ngày liên tiếp để có bức tranh chính xác.
- Ghi
lại kết quả - đừng chỉ nhớ trong đầu.
Chọn máy đo: Ưu tiên máy đo cánh tay tự động, không phải máy đo
cổ tay. Chọn loại có chứng nhận của Hiệp hội Tăng huyết áp Quốc tế (ISH) hoặc
đã qua kiểm định lâm sàng.
Checklist thực hành ngay hôm nay
- Lần
cuối bạn đo huyết áp là khi nào? Nếu quá 6 tháng - hãy đo ngay tuần này.
- Bạn
có biết hai con số huyết áp của mình không? Ghi lại và so với bảng phân
mức ở mục 2.
- Mức
cần nhớ: dưới 120/80 mmHg là tốt. Từ 130/80 mmHg trở lên - cần theo dõi.
- Nếu
có từ 2 yếu tố nguy cơ - đặt lịch khám bác sĩ để được đánh giá toàn diện.
- Nếu
bạn còn trẻ (dưới 40 tuổi) mà đã tăng huyết áp - hỏi bác sĩ về tăng huyết
áp thứ phát.
- Chia
sẻ bài này với một người thân trên 45 tuổi trong gia đình bạn.
Biết sớm hơn một ngày, đôi khi là điều tạo ra sự khác biệt. Bạn không
cần phải là bác sĩ để chăm sóc cho trái tim của mình - bạn chỉ cần bắt đầu chú
ý đến nó, từ hôm nay.
à Phần 2: Đo huyết áp đúng cách - tại sao kết quả tại nhà và tại phòng khám hay
khác nhau?
Bài viết mang tính giáo dục sức khỏe, không thay thế tư vấn hoặc chẩn
đoán từ bác sĩ. Không tự ý dùng thuốc dựa trên thông tin trong bài.
Nguồn tham khảo: WHO, AHA, ESC/ESH, The Lancet, Bộ Y tế Việt Nam
