Góc Sức Khỏe 365

 

HUYẾT ÁP (Phần 18): Người Châu Á - Người Việt Nam - Và Huyết Áp: Những Điều Khoa Học Nói Riêng Về Chúng Ta.

Tại sao hầu hết các hướng dẫn điều trị huyết áp trên thế giới được xây dựng từ dữ liệu của người châu Âu và Mỹ - trong khi người châu Á chiếm gần 60% dân số toàn cầu?

Câu hỏi này có ý nghĩa thực tế trực tiếp: người châu Á nói chung - và người Việt Nam ta nói riêng - có những đặc điểm sinh học riêng về huyết áp khiến cùng một con số huyết áp, cùng một liều thuốc, có thể dẫn đến kết cục hoàn toàn khác so với người da trắng phương Tây.

1. Người châu Á bị tăng huyết áp nhiều hơn và nhanh hơn.

Trong 30 năm qua, tỷ lệ tăng huyết áp tăng ở Đông Á và Đông Nam Á nhiều hơn so với các nước phương Tây. Người châu Á bị tăng huyết áp có những đặc điểm riêng biệt: tác động lớn hơn của béo phì, lượng muối ăn vào nhiều quá mức, nhạy cảm muối cao hơn, mất nhịp sinh học huyết áp ngày đêm và cường aldosterone nguyên phát phổ biến hơn.

BMI và béo phì - ngưỡng khác nhau cho người châu Á:

Người châu Á có nguy cơ tim mạch và tăng huyết áp ở mức BMI thấp hơn người da trắng. WHO và nhiều hướng dẫn châu Á định nghĩa thừa cân từ BMI từ 23 kg/m² trở lên và béo phì từ BMI từ 25 kg/m² trở lên - thấp hơn ngưỡng quốc tế (25 và 30). Điều này có nghĩa: người Việt Nam có BMI 24 - "bình thường" theo tiêu chuẩn phương Tây - có thể đang ở mức thừa cân về nguy cơ tim mạch theo tiêu chuẩn châu Á. Đây là điểm quan trọng mà nhiều người Việt Nam bỏ sót khi tự đánh giá cân nặng của mình.

2. Người Việt Nam ăn bao nhiêu muối? - Con số đáng lo…

Theo khảo sát quốc gia tại Việt Nam:

• Nam giới Việt Nam: khoảng 10,5 g mỗi ngày.
• Nữ giới Việt Nam: khoảng 8,3 g mỗi ngày.
• Trung bình Việt Nam: khoảng 9,4 g mỗi ngày.
• Mục tiêu WHO: dưới 5 g mỗi ngày.

Gần gấp đôi mức khuyến cáo WHO - không phải vượt nhẹ.

Nếu Việt Nam giảm được muối - số ca đột quỵ tránh được:

Mô hình y tế dự báo: giảm từ 9,4 g xuống 7 g mỗi ngày vào 2030 có thể tránh được hơn 180.000 ca đột quỵ và 55.000 ca tử vong do đột quỵ. Giảm xuống mức WHO (5 g mỗi ngày) có thể tránh được hơn 257.000 ca đột quỵ và 73.000 ca tử vong. Đây không phải con số trừu tượng - đây là sinh mạng con người mà thay đổi thói quen ăn uống có thể cứu được.

3. Nhạy cảm muối - người châu Á phản ứng mạnh hơn với muối.

Khi bạn ăn nhiều muối, huyết áp tăng lên - và khi giảm muối, huyết áp giảm xuống. Ở người nhạy cảm muối, sự biến động này lớn hơn đáng kể. Người châu Á có nhiều khả năng có độ nhạy cảm muối cao hơn so với người phương Tây.

Hai hệ quả thực tế: người Việt Nam ăn nhiều muối sẽ có huyết áp tăng cao hơn mức bình quân toàn cầu với cùng lượng muối đó. Và người Việt Nam giảm muối sẽ được lợi nhiều hơn - hiệu quả hạ áp từ giảm muối ở người châu Á thường tốt hơn người da trắng.

Nhạy cảm muối cao cũng góp phần vào các đặc điểm nhịp sinh học đặc thù của người châu Á: Morning Surge lớn, tăng huyết áp ban đêm và Masked Hypertension - do tăng thể tích tuần hoàn và trương lực giao cảm.

4. Đột quỵ - mối hiểm họa đặc thù của người châu Á.

Phân tích tổng hợp từ ESC Congress 2025 trên 142.871 bệnh nhân từ 24 thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy người châu Á bị tăng huyết áp có nguy cơ đột quỵ cao hơn đáng kể so với người da trắng phương Tây, với 11,9 biến cố trên 1.000 bệnh nhân-năm.

Sự khác biệt thể hiện rõ ở 6 điểm:

1.    Biến cố tim mạch ưu thế: Người châu Á thiên về đột quỵ, trong khi người da trắng phương Tây thiên về nhồi máu cơ tim.

2.    Bệnh mạch máu nội sọ nhỏ: Phổ biến hơn và nhạy cảm hơn với tăng huyết áp mãn tính ở người châu Á, đây là cơ chế trực tiếp giải thích tại sao đột quỵ xảy ra nhiều hơn.

3.    Xơ vữa động mạch lớn: Ít gặp hơn ở người châu Á, ngược lại xu hướng ở người da trắng phương Tây - lý giải tại sao nhồi máu cơ tim ít hơn.

4.    Morning surge (tăng huyết áp buổi sáng): Biên độ thường lớn hơn ở người châu Á, làm tăng nguy cơ đột quỵ vào đầu ngày.

5.    Nhạy cảm muối: Cao hơn ở người châu Á, khiến chế độ ăn nhiều muối ảnh hưởng mạnh hơn đến huyết áp.

6.    Tỷ lệ ho do ACE Inhibitor: 30–40% ở người châu Á so với chỉ 5–10% ở người da trắng - tác dụng phụ này khiến nhiều bệnh nhân châu Á bỏ thuốc, ảnh hưởng trực tiếp đến việc kiểm soát huyết áp.

Ý nghĩa lâm sàng: Đối với người Việt Nam và người châu Á nói chung, kiểm soát huyết áp để phòng ngừa đột quỵ - không phải nhồi máu cơ tim - là ưu tiên số một.

5. Phản ứng với thuốc - không phải tất cả đều như nhau.

ACE Inhibitor và ho khan - người châu Á bị nhiều hơn 3 đến 4 lần:

Tỷ lệ ho do ACE Inhibitor ở người Việt Nam và người châu Á có thể lên đến 30 đến 40% - gần gấp 4 lần mức 5 đến 10% ở người da trắng. Đây là lý do tại sao ở nhiều nước châu Á (Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc), ARB được kê đơn nhiều hơn ACE Inhibitor ngay từ đầu. Nếu bạn đang dùng ACE Inhibitor và bị ho khan: đây không phải bạn nhạy cảm quá mức - đây là đặc điểm sinh học của người châu Á. Hỏi bác sĩ về việc chuyển sang ARB.

Thuốc chẹn kênh Calci (CCB) - đặc biệt phù hợp với người châu Á:

CCB là nhóm đơn trị liệu được kê đơn phổ biến nhất ở châu Á. Kết hợp CCB và thuốc ức chế RAAS (ARB hoặc ACE Inhibitor) là một trong những phác đồ phổ biến nhất ở châu Á.

Một giả thuyết được trích dẫn: người nhạy cảm muối thường có hoạt động Renin thấp, và CCB hoạt động độc lập với hệ Renin nên hiệu quả không phụ thuộc vào trạng thái Renin. Tuy nhiên cơ chế đầy đủ phức tạp hơn và vẫn đang được nghiên cứu. Bằng chứng lâm sàng về hiệu quả CCB ở người châu Á mạnh hơn giải thích cơ chế hiện tại.

6. Người Việt Nam cần lưu ý điều gì cụ thể?

• Muối là ưu tiên số một cần thay đổi. Người Việt Nam ăn gần gấp đôi lượng muối an toàn mỗi ngày, với cơ địa nhạy cảm muối hơn người phương Tây. Giảm muối mang lại lợi ích hạ áp lớn hơn ở người Việt Nam so với dự đoán từ nghiên cứu trên người da trắng.
• Kiểm soát huyết áp để bảo vệ não - không phải tim. Đột quỵ, không phải nhồi máu cơ tim, là biến chứng đặc thù và nguy hiểm nhất của tăng huyết áp ở người Việt Nam.
• Cân nặng "bình thường" theo tiêu chuẩn phương Tây có thể là thừa cân theo tiêu chuẩn châu Á. Ngưỡng béo phì cho người châu Á: BMI từ 23 (thừa cân) và từ 25 (béo phì) - thấp hơn ngưỡng quốc tế.
• Morning Surge và huyết áp ban đêm đặc biệt quan trọng. Đo một lần tại phòng khám không đủ. ABPM nên được thực hiện ít nhất một lần để vẽ bức tranh đầy đủ.
• Ho khan khi dùng ACE Inhibitor là đặc điểm sinh học, không phải dị ứng. ARB có cùng hiệu quả, không gây ho - hỏi bác sĩ về việc chuyển đổi.

Checklist thực hành ngay hôm nay:

• Tính tổng lượng muối bạn ăn mỗi ngày: đọc nhãn thực phẩm, cộng thêm nước mắm, nước tương, mì ăn liền, đồ ăn nhà hàng. Nếu vượt quá 5 gram - đây là ưu tiên cần thay đổi ngay.
• Kiểm tra BMI của bạn theo ngưỡng châu Á: từ 23 là thừa cân, từ 25 là béo phì - không phải theo ngưỡng phương Tây (25 và 30). Nếu bạn "bình thường" theo tiêu chuẩn quốc tế nhưng BMI từ 23 đến 25 - bạn thuộc nhóm cần chú ý hơn.
• Nếu đang dùng thuốc hạ áp và bị ho khan - hỏi bác sĩ về khả năng chuyển sang ARB. Đây không phải dị ứng thuốc, là đặc điểm di truyền của người châu Á.
• Đo huyết áp buổi sáng sớm ngay sau khi thức dậy và trước khi uống thuốc - đây là thời điểm huyết áp cao nhất và nguy hiểm nhất trong ngày với người châu Á (Morning Surge).
• Nếu bác sĩ đề nghị ABPM - đừng từ chối vì bất tiện. Với người Việt Nam, bức tranh huyết áp ban đêm và Morning Surge quyết định cách điều trị hiệu quả hơn nhiều so với đo một lần tại phòng khám.
• Nếu trong gia đình có người bị đột quỵ - nguy cơ của bạn cao hơn trung bình. Kiểm soát huyết áp nghiêm túc hơn và sớm hơn là ưu tiên bảo vệ não.
• Thay thế nước mắm và nước tương bằng phiên bản ít muối - không cần bỏ hoàn toàn, chỉ cần giảm 30 đến 40% lượng dùng hàng ngày đã tạo ra sự khác biệt đáng kể với người nhạy cảm muối.

Tôi viết bài này vì tôi nghĩ người Việt Nam ta xứng đáng được biết những điều khoa học nói riêng về chúng ta - không phải chỉ đọc những khuyến cáo được viết cho người phương Tây rồi áp dụng nguyên xi. Cơ thể chúng ta có những đặc điểm riêng, và hiểu được điều đó là bước đầu tiên để bảo vệ sức khỏe theo cách phù hợp nhất với mình.

Bài viết mang tính giáo dục sức khỏe về đặc điểm huyết áp ở người châu Á. Mọi quyết định thay đổi thuốc hoặc điều trị cần được thực hiện bởi bác sĩ sau đánh giá lâm sàng cá nhân. Không tự ý đổi thuốc dựa trên thông tin trong bài viết này.

Nguồn tham khảo: Journal of Hypertension, Hypertension Journal AHA, ESC Congress, Frontiers in Public Health, WHO/WPRO Asian BMI Criteria, Hypertension Research, American Journal of Cardiovascular Drugs.