Góc Sức Khỏe 365

HIV/AIDS (Phần 6): PrEP & PEP - Khi khoa học trao cho bạn quyền chủ động!

Hãy thử nghĩ về một tình huống như thế này:

Bạn vừa trải qua một đêm mà sáng hôm sau, khi tỉnh dậy, bạn nhận ra có thể đã có nguy cơ. Không có triệu chứng gì. Không có gì để nhìn vào và biết chắc... Chỉ là một cảm giác lo lắng âm thầm - và câu hỏi: bây giờ mình có thể làm gì?

Câu trả lời tồn tại. Nó có tên... Và phần lớn người Việt chưa từng nghe đến nó...

Đó là PrEP và PEP - hai công cụ y tế có thể ngăn HIV ngay cả khi bạn đã có nguy cơ phơi nhiễm. Không phải phép màu. Không phải quảng cáo. Mà là khoa học đã được kiểm chứng qua hàng chục năm - và đang cứu mạng người thật sự mỗi ngày.

PrEP - Lớp áo giáp bạn mặc trước khi bước vào nguy cơ.

PrEP là viết tắt của Pre-Exposure Prophylaxis - dự phòng trước phơi nhiễm. Đây là thuốc dành cho người chưa nhiễm HIV nhưng có thể sẽ tiếp xúc với virus trong tương lai.

Cơ chế hoạt động khá trực quan: thuốc ARV được duy trì trong cơ thể ở nồng độ đủ cao để ngăn HIV bám rễ - ngay cả khi virus xâm nhập. Hình dung như một lớp áo giáp vô hình bên trong, luôn sẵn sàng trước khi nguy cơ xảy ra.

Hiện có ba lựa chọn PrEP được FDA phê duyệt:

1. TDF/FTC - Thuốc uống hàng ngày (từ 2012) Tên thương mại phổ biến: Truvada, Descovy. Khi uống đúng mỗi ngày, hiệu quả ngăn ngừa HIV đạt khoảng 99% - được chứng minh qua hàng chục năm sử dụng thực tế. Đây là lựa chọn phổ biến và sẵn có nhất toàn cầu, bao gồm tại Việt Nam.

2. Cabotegravir tiêm (Apretude) - Tiêm mỗi 2 tháng (từ 2021) Dành cho người không muốn hoặc khó duy trì uống thuốc hàng ngày. Các thử nghiệm lâm sàng lớn cho thấy Cabotegravir vượt trội hơn TDF/FTC về hiệu quả. Tuy nhiên loại này chưa có sẵn tại Việt Nam.

3. Lenacapavir tiêm (Sunlenca) - Tiêm mỗi 6 tháng (từ 2025) Loại PrEP mới nhất, được FDA phê duyệt tháng 6/2025, dựa trên hai thử nghiệm lâm sàng lớn:

• PURPOSE 1 - thực hiện trên phụ nữ và trẻ em gái tại châu Phi hạ Sahara: không ghi nhận ca nhiễm HIV nào trong nhóm dùng Lenacapavir - hiệu quả 100% trong điều kiện nghiên cứu.
• PURPOSE 2 - thực hiện trên nam quan hệ tình dục đồng giới, người chuyển giới và người song tính tại nhiều quốc gia: hiệu quả đạt 96% so với nhóm dùng TDF/FTC.

CDC đã khuyến nghị mạnh mẽ Lenacapavir là một lựa chọn PrEP. Tuy nhiên loại này chưa có sẵn tại Việt Nam.

Ai nên cân nhắc dùng PrEP?

• Có bạn tình nhiễm HIV chưa được điều trị hoặc chưa đạt tải lượng không phát hiện được.
• Quan hệ tình dục không thường xuyên dùng bao cao su với người chưa biết tình trạng HIV.
• Dùng chung kim tiêm hoặc dụng cụ tiêm chích.
• Phụ nữ đang chuẩn bị mang thai có bạn tình nhiễm HIV.

Lưu ý quan trọng: PrEP chỉ bảo vệ khỏi HIV - không bảo vệ khỏi các bệnh lây qua đường tình dục khác. Vẫn cần dùng bao cao su để phòng ngừa toàn diện.

PrEP tại Việt Nam - và làm thế nào để tiếp cận.

PrEP đã được triển khai tại Việt Nam từ năm 2017 và hiện miễn phí tại nhiều tỉnh thành qua chương trình của Bộ Y tế được hỗ trợ bởi PEPFAR. Loại hiện có là TDF/FTC dạng uống hàng ngày.

Bạn có thể tiếp cận tại phòng khám ngoại trú HIV (OPC) hoặc trung tâm y tế dự phòng tỉnh/thành phố gần nhất.

PEP - Khi nguy cơ đã xảy ra và từng giờ đều có giá trị

PEP là viết tắt của Post-Exposure Prophylaxis - dự phòng sau phơi nhiễm. Đây là thuốc dùng khẩn cấp sau khi đã có nguy cơ tiếp xúc với HIV.

Và có một con số bạn cần nhớ ngay bây giờ, trước khi đọc bất cứ điều gì khác:

72 giờ. Đó là cửa sổ thời gian để PEP còn có thể hoạt động. Lý tưởng nhất là bắt đầu trong vòng 24 giờ. Mỗi giờ đều có giá trị - theo nghĩa đen.

Sau 72 giờ, bằng chứng khoa học về hiệu quả của PEP không còn đủ mạnh để khuyến nghị sử dụng. Nhưng nếu bạn đã qua mốc đó -vẫn nên đến gặp bác sĩ, vì mỗi trường hợp có thể có những cân nhắc riêng.

Phác đồ PEP mới nhất 2025.

Hướng dẫn nPEP 2025 của CDC khuyến nghị phác đồ đơn giản hóa, hiệu quả cao và dung nạp tốt:

• Ưu tiên: Bictegravir/Emtricitabine/Tenofovir Alafenamide - một viên duy nhất mỗi ngày.
• Thay thế: Dolutegravir kết hợp với Tenofovir và Emtricitabine.

Thời gian dùng PEP là 28 ngày và phải uống đầy đủ mỗi ngày. Sau khi hoàn thành, nếu vẫn còn nguy cơ phơi nhiễm tiếp theo, bác sĩ sẽ hướng dẫn chuyển sang dùng PrEP.

Tại Việt Nam, PEP có sẵn tại các phòng khám ngoại trú HIV (OPC) và các bệnh viện có khoa truyền nhiễm - miễn phí hoặc chi phí thấp tùy chương trình. Nếu bạn đang trong tình huống khẩn cấp: đừng chờ. Hãy đến cơ sở y tế gần nhất ngay.

PrEP và PEP - Khác nhau như thế nào?

	PrEP	PEP
Dùng khi nào	Trước khi có nguy cơ	Sau khi có nguy cơ
Thời hạn	Dài hạn	28 ngày
Mục đích	Phòng ngừa chủ động	Khẩn cấp
Thời điểm bắt đầu	Bất kỳ lúc nào	Trong vòng 72 giờ
Hiệu quả ngăn HIV	99–100% khi dùng đúng	Cao nếu bắt đầu trong 24 giờ

Và điều quan trọng nhất:

PrEP và PEP không phải là "giấy phép" để bỏ qua bao cao su hay xét nghiệm định kỳ. Chúng là lớp bảo vệ bổ sung - không phải thay thế cho các biện pháp khác.

Nhưng quan trọng hơn: biết về sự tồn tại của hai công cụ này có thể cứu mạng người - đặc biệt trong những tình huống khẩn cấp khi PEP là lựa chọn duy nhất còn trong tầm tay.

Thông tin này không dành cho "người khác." Nó dành cho bất kỳ ai - kể cả bạn. Và bây giờ bạn đã biết rồi...

Thông tin chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn từ bác sĩ hoặc chuyên gia y tế.

Nguồn tham khảo: CDC, NIH/HIVinfo, HIV.gov, MMWR 2025, HPTN 083, HPTN 084, PURPOSE 1, PURPOSE 2.

→ Phần 7: Sống chung với HIV - Tuổi thọ, chất lượng cuộc sống và những điều ít ai nói.