Góc Sức Khỏe 365

 

THẬN (Phần 12): Tầm soát thận - ai cần làm? Làm gì? Bao lâu một lần?

11 phần trước, mình nói về những gì có thể xảy ra với thận - bệnh lý, nguyên nhân, dấu hiệu, điều trị.

Phần cuối này mình sẽ nói về điều ngược lại: những gì bạn có thể làm để phát hiện sớm - hoặc ngăn điều đó xảy ra ngay từ đầu.

Và tin tốt là: tầm soát thận không phức tạp như bạn nghĩ. Chỉ cần hai xét nghiệm đơn giản, không đau, không tốn kém - nhưng có thể phát hiện điều mà cả cơ thể bạn không cảm nhận được. Đây là thứ mình muốn mọi người biết nhất sau suốt 12 phần viết về thận.

Thực trạng tại Việt Nam - tại sao tầm soát đặc biệt quan trọng

Tỷ lệ bệnh thận mãn tại Việt Nam thay đổi đáng kể tùy theo đối tượng nghiên cứu. Trong dân số chung trên 40 tuổi, một nghiên cứu tại Hà Nội ghi nhận khoảng 3,1% mắc bệnh thận mạn giai đoạn 3-5. Trong nhóm có yếu tố nguy cơ (tăng huyết áp, tiểu đường, tiền sử gia đình), tỷ lệ tăng lên 10-13%.

Ba yếu tố dự báo nguy cơ cao nhất trong dân số Việt Nam: tuổi tác, tăng huyết áp và tiểu đường.

Điều đáng lo hơn con số tuyệt đối: phần lớn những người đang lọc máu hôm nay đã không được phát hiện và điều trị kịp thời ở giai đoạn sớm. Tầm soát là cách duy nhất để thay đổi điều đó.

Ai cần tầm soát?

Nhóm bắt buộc tầm soát - dù không có bất kỳ triệu chứng nào:

• Người tiểu đường type 2: tầm soát ngay tại thời điểm chẩn đoán - vì tiểu đường type 2 thường diễn ra âm thầm nhiều năm trước khi được phát hiện, nhiều người đã có tổn thương thận từ trước đó mà không biết.
• Người tiểu đường type 1: bắt đầu tầm soát sau 5 năm kể từ khi chẩn đoán.
• Người có huyết áp cao đang điều trị.
• Người đã được chẩn đoán bệnh tim mạch (nhồi máu cơ tim, suy tim, đột quỵ, bệnh mạch máu ngoại biên).
• Người có tiền sử gia đình mắc bệnh thận hoặc suy thận - đặc biệt nếu có người thân bị thận đa nang, cần siêu âm thận bổ sung ngoài xét nghiệm máu và nước tiểu.
• Người từng bị suy thận cấp phải nhập viện - tầm soát lại sau 3 tháng, vì suy thận cấp làm tăng nguy cơ phát triển bệnh thận mãn lâu dài ngay cả khi Creatinine đã về bình thường khi xuất viện.
• Người trên 60 tuổi.

Nhóm nên tầm soát - nguy cơ trung bình:

• Người béo phì hoặc thừa cân (BMI ≥ 25).
• Người hút thuốc lá.
• Người thường xuyên dùng NSAIDs hoặc thuốc giảm đau dài hạn.
• Người có tiền sử sỏi thận tái phát.
• Người từng dùng thuốc nam không rõ nguồn gốc kéo dài.

Tầm soát gồm những xét nghiệm nào?

Xét nghiệm máu - tính eGFR.

Lấy máu đo Creatinine huyết thanh, từ đó tính eGFR theo công thức CKD-EPI 2021. Không cần nhịn ăn. Tránh ăn nhiều thịt đỏ và tập thể dục cường độ cao trong 24 giờ trước xét nghiệm để tránh kết quả giả tạo.

Xét nghiệm nước tiểu - đo Albumin niệu (uACR).

Lấy mẫu nước tiểu buổi sáng đầu tiên trong ngày - đây là mẫu chính xác nhất. Tránh xét nghiệm sau tập thể dục nặng, khi đang sốt, hoặc khi có nhiễm khuẩn đường tiểu vì có thể gây dương tính giả.

Lưu ý thực tế quan trọng: xét nghiệm Albumin niệu (uACR) thường không có trong gói khám sức khỏe cơ bản tại nhiều cơ sở y tế Việt Nam. Hãy chủ động yêu cầu bác sĩ thêm xét nghiệm này - đừng chỉ dừng ở xét nghiệm máu. Xét nghiệm này có thể thực hiện tại hầu hết bệnh viện đa khoa hoặc phòng xét nghiệm tư nhân, chi phí thường khoảng 50.000-150.000 đồng tùy cơ sở.

Khi nào cần thêm siêu âm thận?

Siêu âm thận không phải xét nghiệm tầm soát thường quy cho tất cả - nhưng cần bổ sung khi: có tiền sử gia đình mắc thận đa nang di truyền, nghi ngờ tắc nghẽn đường tiết niệu, tiền sử sỏi thận tái phát, hoặc eGFR giảm nhanh không giải thích được bằng các yếu tố nguy cơ thông thường.

Một kết quả bất thường đơn lẻ chưa đủ để chẩn đoán bệnh thận mãn - cần xác nhận bằng xét nghiệm lại sau 3 tháng trước khi kết luận.

Lịch tầm soát cụ thể:

-         Tiểu đường type 2: eGFR + uACR, hàng năm, ngay từ khi chẩn đoán.

-         Tiểu đường type 1: eGFR + uACR, hàng năm, sau 5 năm chẩn đoán.

-         Huyết áp cao: eGFR + uACR, hàng năm.

-         Bệnh tim mạch: eGFR + uACR, hàng năm.

-         Tiền sử gia đình có bệnh thận mãn: eGFR + uACR, mỗi 1-2 năm.

-         Tiền sử suy thận cấp phải nhập viện: eGFR + uACR, 3 tháng sau suy thận cấp, sau đó hàng năm.

-         Bệnh thận mãn giai đoạn 1-2 ổn định: eGFR + uACR, mỗi 6-12 tháng.

-         Bệnh thận mãn giai đoạn 3: eGFR + uACR + điện giải, mỗi 3-6 tháng.

-         Người trên 60 tuổi, không có yếu tố nguy cơ: eGFR + uACR, mỗi 2 năm.

-         Người khỏe mạnh dưới 60 tuổi: eGFR trong gói khám định kỳ hàng năm.

Khi nào cần gặp bác sĩ thận học?

Không phải mọi kết quả bất thường đều cần gặp chuyên khoa ngay - bác sĩ gia đình hoặc nội khoa có thể xử lý nhiều trường hợp bệnh thận mãn giai đoạn sớm. Nhưng những tình huống sau cần được chuyển đến bác sĩ thận học:

• eGFR dưới 30.
• eGFR đang giảm nhanh (hơn 5 mL/phút/1,73m² mỗi năm; ở người trẻ dưới 50 tuổi, ngưỡng đáng lo có thể từ 3-4 mL/phút/năm).
• uACR trên 300 mg/g.
• Có máu trong nước tiểu không giải thích được.
• Huyết áp cao khó kiểm soát dù đã dùng 2-3 loại thuốc.
• Đang cân nhắc ghép thận - bắt đầu thảo luận khi eGFR còn 20-25, không đợi đến khi phải lọc máu.

Tổng kết series - 12 điều quan trọng nhất

1. Thận im lặng. Bạn có thể mất phần lớn chức năng mà không có triệu chứng rõ ràng nào.

2. Bệnh thận mãn rất phổ biến. Đặc biệt ở nhóm có yếu tố nguy cơ, tỷ lệ lên đến 10-13%. Phần lớn không biết mình mắc.

3. Cần cả hai xét nghiệm. eGFR từ máu và Albumin niệu từ nước tiểu. Chỉ làm một là thiếu.

4. Tiểu đường và huyết áp cao là thủ phạm hàng đầu. Kiểm soát tốt hai yếu tố này là nền tảng bảo vệ thận. Và hiện nay, SGLT2 Inhibitor được khuyến nghị thêm vào ngay từ giai đoạn sớm - bất kể có tiểu đường hay không.

5. Dấu hiệu có - nhưng rất dễ bỏ qua. Tiểu bọt dai không tan, phù mặt buổi sáng, mệt mỏi mãn tính dù ngủ đủ, tiểu đêm nhiều hơn bình thường.

6. Sỏi thận có thể phòng ngừa. Uống đủ nước, giảm muối, ăn đủ Canxi trong bữa ăn (không kiêng Canxi), thêm nước chanh tươi không đường.

7. NSAIDs nguy hiểm hơn bạn nghĩ. Đặc biệt khi đang mất nước, ốm, hoặc dùng cùng thuốc hạ áp. Paracetamol an toàn hơn cho thận trong hầu hết trường hợp ngắn hạn.

8. Thuốc nam không rõ nguồn gốc là rủi ro thật. Aristolochic Acid gây suy thận vĩnh viễn và ung thư đường tiểu. "Tự nhiên" không đồng nghĩa với "an toàn."

9. SGLT2 Inhibitor đã thay đổi cuộc chơi. Giảm 28-39% nguy cơ tiến triển bệnh thận mạn, được KDIGO 2024 khuyến nghị bất kể có tiểu đường hay không. Hỏi bác sĩ về thuốc này trong lần khám tới.

10. Ghép thận tốt hơn lọc máu về mặt sống sót. Bắt đầu thảo luận sớm khi eGFR còn 20-25, không đợi đến khi phải lọc máu khẩn cấp.

11. Chế độ ăn phụ thuộc vào giai đoạn. Không có một chế độ ăn "thận" duy nhất cho tất cả. Lời khuyên đúng cho người bệnh thận mãn giai đoạn 2 khác hoàn toàn người đang lọc máu.

12. Phát hiện sớm là tất cả. Ở giai đoạn 1-2, can thiệp đúng cách có thể ngăn bệnh tiến triển trong nhiều thập kỷ.

Checklist - những gì bạn có thể làm ngay hôm nay

Ngay hôm nay:

• Kiểm tra xem mình có thuộc nhóm nguy cơ không.
• Kiểm tra danh sách thuốc đang dùng - có NSAIDs không?
• Kiểm tra màu nước tiểu - vàng nhạt là đủ nước, vàng đậm là thiếu.
• Uống thuốc hạ áp và tiểu đường đều đặn, không bỏ khi "thấy ổn."
• Chia sẻ thông tin này với người thâ
• n có cùng yếu tố nguy cơ.

Trong tuần này:

• Đặt lịch xét nghiệm eGFR + uACR nếu chưa làm.
• Bắt đầu đo huyết áp tại nhà buổi sáng đúng kỹ thuật - ngồi nghỉ 5 phút, đo hai lần, lấy trung bình.
• Bắt đầu giảm muối trong bữa ăn xuống dưới 5g/ngày.

Buổi khám tiếp theo:

• Yêu cầu bác sĩ thêm Albumin niệu vào gói khám định kỳ.
• Hỏi bác sĩ: "Tôi có đủ điều kiện dùng SGLT2 Inhibitor không?"

Không cần làm tất cả cùng một lúc. Nhưng mỗi thứ trong danh sách này đều có bằng chứng. Và mỗi bước nhỏ đều tích lũy theo hướng tốt hơn.

Thận không cần bạn nhớ đến nó mỗi ngày. Chỉ cần một lần mỗi năm - hai xét nghiệm đơn giản - để biết chắc rằng nó đang ổn. Và nếu có gì cần chú ý, bạn sẽ biết sớm - khi vẫn còn nhiều thứ có thể làm được. Đó là điều mình muốn bạn mang theo sau khi đọc hết cả series này - không phải nỗi lo, mà là sự chủ động. Thận của bạn xứng đáng được như vậy.

Bài viết mang tính giáo dục sức khỏe, không thay thế tư vấn y tế chuyên khoa.

Nguồn tham khảo: KDIGO 2024 - BMC Research Notes - PMC: CKD Survey in North Vietnam - Sage Journals - NephJC - KDOQI Commentary (AJKD) - Vietnam Ministry of Health: CKD Guidelines 2024.