Góc Sức Khỏe 365

 

THẬN (Phần 9): Thói quen hàng ngày ảnh hưởng đến thận - nước, thuốc giảm đau, thuốc bổ và huyết áp

Mình đã viết 8 phần về thận - về bệnh lý, xét nghiệm, giai đoạn, điều trị. Nhưng nếu phải chọn một phần để gửi cho người thân mà không có bệnh thận, không có nguy cơ rõ ràng, chỉ đơn giản là đang sống cuộc sống bình thường - mình sẽ chọn phần này.

Vì nhiều tổn thương thận không bắt đầu từ bệnh lý phức tạp. Chúng bắt đầu từ những thứ bình thường nhất: viên thuốc giảm đau mua không cần toa, gói thuốc "bổ thận" mua online, hay thói quen uống quá ít nước mỗi ngày. Những thứ mà không ai cảnh báo đủ.

Bài này đi vào những thứ cụ thể, thực tế nhất - dựa trên bằng chứng khoa học, không phải lời đồn.

1. Thuốc giảm đau NSAIDs - "kẻ thù ngụy trang" phổ biến nhất

Bạn đang dùng NSAIDs nếu uống Ibuprofen (Advil, Nurofen), Diclofenac (Voltaren), Naproxen, Mefenamic Acid (Ponstan), hoặc Piroxicam - kể cả trong nhiều thuốc cảm cúm và giảm đau đầu phức hợp bán tự do.

Một điểm ít người biết: Celecoxib (Celebrex) - thường được cho là "nhẹ hơn" và "an toàn hơn" với dạ dày - vẫn thuộc nhóm NSAIDs (COX-2 selective). Celecoxib vẫn ức chế Prostaglandin thận và vẫn gây suy thận cấp trong bối cảnh mất nước hoặc đang dùng thuốc hạ áp - không an toàn hơn NSAIDs thông thường về mặt thận.

Tại sao NSAIDs lại nguy hiểm với thận? Thận bình thường dùng Prostaglandin để duy trì tưới máu cầu thận khi cơ thể bị Stress. NSAIDs ức chế sản xuất Prostaglandin - cắt đứt cơ chế tự bảo vệ này. Hậu quả đặc biệt nghiêm trọng khi đang mất nước, ốm, hoặc đang dùng thuốc hạ áp.

"Bộ ba nguy hiểm" cần tránh kết hợp:

• NSAIDs (bất kỳ loại nào).
• Thuốc hạ áp ACE Inhibitor hoặc ARB (Lisinopril, Enalapril, Losartan, Valsartan).
• Lợi tiểu.

Dùng cùng nhau - đặc biệt khi đang mất nước hoặc ốm - có thể gây suy thận cấp nghiêm trọng.

Khi nào tương đối an toàn hơn: người trẻ khỏe mạnh, dùng liều thấp 2-3 ngày cho đau cấp tính, uống đủ nước.

Khi nào nguy hiểm cao: người trên 65 tuổi, đã có bệnh thận mãn, đang mất nước, đang dùng thuốc hạ áp hoặc lợi tiểu.

Thay thế tốt hơn cho thận: Paracetamol (Acetaminophen) an toàn hơn NSAIDs cho thận ở liều điều trị thông thường và ngắn hạn.

• Ngưỡng an toàn: tối đa 4.000mg mỗi ngày với người khỏe mạnh; 2.000mg mỗi ngày với người bệnh gan hoặc uống rượu thường xuyên.
• Lưu ý: Paracetamol liều cao dùng liên tục dài hạn (trên 2g mỗi ngày trong nhiều tháng) cũng có một số bằng chứng liên quan đến tăng nguy cơ thận nhẹ - không nên coi là hoàn toàn vô hại với mọi liều và mọi thời gian.
• Kiểm tra hàm lượng Paracetamol trong các thuốc cảm cúm kết hợp đang dùng - nhiều người vô tình dùng quá liều vì uống cùng lúc nhiều sản phẩm đều chứa Paracetamol.

2. Thuốc nam, thảo dược và Supplement - "tự nhiên" không đồng nghĩa với "an toàn"

Thảo dược có Aristolochic Acid.

Đây là chủ đề nhạy cảm - nhưng bằng chứng y tế quá rõ ràng để bỏ qua. Aristolochic Acid có trong nhiều loài thực vật dùng trong y học cổ truyền châu Á, đã được FDA và nhiều cơ quan quản lý dược phẩm thế giới cảnh báo gây tổn thương thận vĩnh viễn và ung thư đường tiết niệu. Một số thảo dược có nguy cơ: Mộc thông (Mu Tong), Phòng kỷ (Guang Fang Ji), Tế tân (Xi Xin), và một số bài thuốc giảm cân hoặc "bổ thận" không rõ nguồn gốc thành phần.

Ngoài Aristolochic Acid, thảo dược còn có thể gây hại thận qua: ô nhiễm kim loại nặng (chì, thủy ngân, Cadmium), tương tác với thuốc tây làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu, hoặc pha trộn Corticoid và thuốc giảm đau không khai báo.

Supplement thông thường cần thận trọng hơn bạn nghĩ:

• Vitamin C liều cao (trên 1.000mg mỗi ngày): làm tăng Oxalate nước tiểu, tăng nguy cơ sỏi Canxi Oxalate - đặc biệt ở người đã có tiền sử sỏi thận.
• Protein Whey và Supplement thể thao liều cao dài hạn: tăng tải lọc cho thận - không gây hại rõ ràng với thận hoàn toàn khỏe mạnh, nhưng cần thận trọng ở người đã có bệnh thận mạn.
• Creatine Monohydrate: làm tăng Creatinine máu giả tạo - người đang dùng Creatine Supplement sẽ có Creatinine và eGFR trông bất thường dù thận hoàn toàn bình thường. Cần thông báo cho bác sĩ trước khi xét nghiệm.
• Cam thảo (Licorice) liều cao: có trong nhiều bài thuốc nam và Supplement "giải độc gan thận." Cam thảo liều cao gây tăng huyết áp và giữ Natri qua cơ chế giả Aldosterone - ảnh hưởng gián tiếp đến thận qua huyết áp, đặc biệt ở người đã có bệnh thận mãn hoặc tăng huyết áp.

Khuyến nghị thực tế: nếu muốn dùng thảo dược hoặc Supplement, hãy thông báo cho bác sĩ thận học. Nếu đã có bệnh thận mãn - cực kỳ thận trọng với bất kỳ sản phẩm nào không có bằng chứng khoa học rõ ràng về an toàn thận.

3. Uống nước - sự thật phức tạp hơn bạn nghĩ

Huyền thoại "8 ly nước mỗi ngày" không có cơ sở khoa học vững chắc. Nhu cầu nước thực sự phụ thuộc vào kích thước cơ thể, mức độ hoạt động, khí hậu và chế độ ăn.

Những gì bằng chứng ủng hộ rõ ràng:

• Uống đủ nước phòng ngừa sỏi thận tái phát - bằng chứng mạnh và nhất quán nhất.
• Uống đủ nước giảm nguy cơ nhiễm khuẩn đường tiểu tái phát.
• Bù nước kịp thời khi sốt, tiêu chảy, nôn mửa bảo vệ khỏi suy thận cấp.

Những gì bằng chứng không ủng hộ: uống thêm nước để "làm chậm tiến triển bệnh thận mạn." Thử nghiệm lâm sàng CKD WIT - thử nghiệm ngẫu nhiên lớn nhất đến nay về chủ đề này - yêu cầu bệnh nhân bệnh thận mãn giai đoạn 3 uống thêm nước trong một năm. Kết quả: cả hai nhóm giảm eGFR như nhau, không có lợi ích rõ ràng. Kết luận: uống đủ nước là tốt, nhưng "uống càng nhiều càng bổ thận" là quan niệm sai.

Về cà phê và trà: bằng chứng hiện tại cho thấy cà phê không gây hại thận ở người khỏe mạnh và có thể có tác dụng bảo vệ nhẹ trong một số nghiên cứu. Trà đặc uống nhiều có thể tăng Oxalate nước tiểu, làm tăng nguy cơ sỏi ở người có tiền sử - nhưng không ảnh hưởng đến chức năng thận nói chung.

Cách biết mình uống đủ nước: quan sát màu nước tiểu - vàng nhạt gần trong suốt là đủ, vàng đậm là thiếu, cần uống thêm ngay.

Trường hợp đặc biệt: người bệnh thận mãn giai đoạn 4-5 hoặc đang lọc máu cần hạn chế dịch theo chỉ định bác sĩ - không áp dụng quy tắc "uống nhiều nước" một cách tự phát.

4. Thuốc cản quang - không chỉ CT scan

Nhiều người đã biết thuốc cản quang trong CT scan cần thận trọng với người bệnh thận mạn. Ít người biết hơn về Gadolinium - chất cản quang dùng trong chụp MRI.

Điều quan trọng cần phân biệt: không phải mọi thuốc Gadolinium đều như nhau. Các thuốc Gadolinium thế hệ cũ liên quan đến nguy cơ xơ hóa hệ thống do thận ở người eGFR dưới 30 - biến chứng hiếm nhưng nghiêm trọng. Tuy nhiên, theo hướng dẫn ACR 2024, các thuốc Gadolinium thế hệ mới có nguy cơ gần như bằng không, kể cả ở bệnh nhân bệnh thận mãn nặng.

Điều thực tế cần làm: nếu bạn có bệnh thận mãn và được chỉ định MRI có cản quang, hãy chủ động thông báo eGFR gần nhất cho bác sĩ - để họ chọn loại thuốc cản quang phù hợp, không phải để từ chối chụp MRI cần thiết.

5. Huyết áp - kiểm soát không đủ là tổn thương thận từng ngày

Mục tiêu huyết áp theo KDIGO 2024 cho người bệnh thận mãn: dưới 130/80 mmHg - thấp hơn mục tiêu thông thường cho người không có bệnh thận. Lưu ý: với người cao tuổi (trên 75 tuổi) hoặc người dễ té ngã, mục tiêu này cần được bác sĩ điều chỉnh linh hoạt - huyết áp quá thấp ở người cao tuổi có thể gây chóng mặt, té ngã và nghịch lý là làm tăng nguy cơ suy thận cấp do hạ huyết áp tư thế.

Nhiều bệnh nhân không đạt mục tiêu không phải vì thuốc không đủ mạnh, mà vì ba lý do hay gặp.

Bỏ thuốc khi "cảm thấy ổn." Huyết áp cao không gây đau hay triệu chứng rõ ràng hàng ngày - dễ dẫn đến bỏ thuốc. Tổn thương tích lũy xảy ra mỗi ngày dù không cảm nhận được.

Ăn nhiều muối. Giảm muối từ 10g xuống 5g mỗi ngày có thể giảm huyết áp tâm thu 4-5 mmHg - tương đương thêm một loại thuốc hạ áp liều thấp.

Đo huyết áp sai kỹ thuật. Đo buổi sáng trước khi ăn và uống thuốc. Ngồi nghỉ yên tĩnh ít nhất 5 phút trước khi đo, không nói chuyện khi đo, đo hai lần liên tiếp và lấy trung bình. Sai kỹ thuật có thể cho kết quả lệch 10-15 mmHg - đủ để hiểu sai hoàn toàn tình trạng kiểm soát huyết áp của mình.

6. Thực phẩm chế biến sẵn, hút thuốc và rượu bia

Thực phẩm chế biến sẵn: nhiều nghiên cứu quan sát ghi nhận mối liên hệ với tăng nguy cơ bệnh thận - cơ chế bao gồm muối nhiều, đường nhiều, và phụ gia Phosphate hấp thu gần như 100% (khác với Phosphate tự nhiên trong thực phẩm chỉ hấp thu 40-60%). Đây là bằng chứng từ nghiên cứu quan sát - không thể kết luận nhân quả tuyệt đối, nhưng đủ để thận trọng.

Hút thuốc: làm tổn thương mạch máu thận, tăng Protein niệu và tăng nguy cơ ung thư thận - bằng chứng về hút thuốc và hại thận nhất quán và rõ ràng hơn nhiều so với các yếu tố khác.

Rượu bia: hướng dẫn hiện đại của WHO cho rằng không có mức tiêu thụ rượu nào là hoàn toàn an toàn - đặc biệt với người đã có bệnh thận mãn. Uống nhiều gây mất nước, tăng huyết áp và tổn thương trực tiếp tế bào ống thận.

Checklist - những gì bạn có thể làm ngay

Bắt đầu ngay từ hôm nay:

• Không dùng NSAIDs (kể cả Celecoxib) khi đang mất nước, ốm, hoặc đang uống thuốc hạ áp.
• Không dùng thuốc nam hoặc Supplement không rõ nguồn gốc.
• Kiểm tra màu nước tiểu mỗi ngày.
• Uống thuốc hạ áp đều đặn, không bỏ khi "thấy ổn."
• Giảm muối trong bữa ăn xuống dưới 5g mỗi ngày.
• Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn và đồ uống có đường.
• Bỏ thuốc lá nếu đang hút.

Bắt đầu tuần này:

• Đo huyết áp tại nhà buổi sáng đúng kỹ thuật - ngồi nghỉ 5 phút, đo hai lần, lấy trung bình.

Khi có chỉ định:

• Thông báo eGFR cho bác sĩ trước khi chụp CT hoặc MRI có cản quang.

Mỗi năm một lần:

• Xét nghiệm Creatinine và Albumin niệu định kỳ nếu thuộc nhóm nguy cơ.

Thận không cần bạn làm gì ghê gớm để bảo vệ chúng. Chúng chỉ cần bạn không làm những điều gây hại - đều đặn, mỗi ngày. Và đôi khi, chỉ cần biết một thông tin đúng vào đúng lúc - như việc không nên uống Ibuprofen khi đang sốt và đang uống thuốc hạ áp - là đủ để ngăn được một tổn thương không cần thiết. Những điều nhỏ, làm đúng, mỗi ngày, mới chính là cách bảo vệ thận tốt nhất.

→ Phần 10: Ăn gì để bảo vệ thận - Protein, muối, Potassium, Phosphate: lượng bao nhiêu là đúng tùy từng giai đoạn bệnh thận mạn, và những thực phẩm thực sự có bằng chứng.

Bài viết mang tính giáo dục sức khỏe, không thay thế tư vấn y tế chuyên khoa. Bài có đề cập đến các loại thuốc và liều dùng - tuyệt đối không tự ý dùng thuốc hoặc điều chỉnh liều khi chưa có hướng dẫn của bác sĩ.

Nguồn tham khảo: National Kidney Foundation - NIDDK - The Lancet (CKD WIT Trial) - JAMA Network Open - PMC/NIH - Kidney News - WHO Global Status Report on Alcohol and Health - FDA - ACR Manual on Contrast Media.