Góc Sức Khỏe 365

 

GAN (Phần 4): Các bệnh gan nguy hiểm - viêm gan B, C, tự miễn, và rượu.

Cho đến giờ, chuỗi bài này mình nói nhiều về gan nhiễm mỡ - căn bệnh của lối sống hiện đại, của chế độ ăn và cân nặng.

Nhưng có những kẻ tấn công gan theo con đường hoàn toàn khác.

Chúng không quan tâm bạn ăn uống lành mạnh hay không. Chúng lây qua máu, qua quan hệ, từ mẹ sang con. Chúng có thể đã sống trong cơ thể bạn nhiều năm - lặng lẽ phá hủy gan - mà bạn hoàn toàn không hay biết.

Đây là những điều bạn cần biết về chúng.

Viêm gan B - kẻ tấn công từ máu.

Virus viêm gan B (HBV) lây qua máu, quan hệ tình dục, và từ mẹ sang con trong lúc sinh. Khi vào cơ thể, nó tấn công trực tiếp tế bào gan - và hệ miễn dịch của bạn phản ứng bằng cách chống lại chính các tế bào bị nhiễm đó. Kết quả: viêm, phá hủy mô gan từng đợt.

Điều khiến HBV đặc biệt nguy hiểm là khả năng "ở lại" lâu dài trong cơ thể:

• Trẻ em bị lây từ mẹ khi sinh có đến 90% nguy cơ trở thành người mang virus mạn tính
• Người lớn bị lây thì ngược lại - chỉ khoảng 5–10% chuyển mạn tính
• Người mang mạn tính trông hoàn toàn bình thường, không có triệu chứng - nhưng vẫn đang lây cho người khác, và gan đang dần tiến triển đến xơ hóa hoặc ung thư

Điều trị hiện nay: Thuốc kháng virus như Tenofovir và Entecavir không loại bỏ hoàn toàn virus khỏi cơ thể - đó gọi là complete cure, điều mà y học hiện tại chưa đạt được. Nhưng thuốc có thể đạt được điều gọi là functional cure - virus bị kiểm soát hoàn toàn, HBsAg âm tính - ở khoảng 5–10% bệnh nhân sau nhiều năm điều trị. Quan trọng hơn, thuốc giúp ngăn xơ gan và giảm đáng kể nguy cơ ung thư. Với người có tải lượng virus cao, AASLD khuyến nghị điều trị suốt đời.

Tin tốt nhất về HBV: đây là bệnh có thể phòng ngừa hoàn toàn bằng vaccine - và vaccine viêm gan B là một trong những vaccine an toàn, hiệu quả nhất từng được tạo ra. Nếu bạn chưa tiêm hoặc không chắc mình đã có kháng thể chưa, đây là lúc để kiểm tra.

Viêm gan C - kẻ âm thầm nhất trong tất cả.

HCV lây chủ yếu qua đường máu - dùng chung kim tiêm, truyền máu chưa được sàng lọc, dụng cụ xăm hay cắt chưa tiệt trùng. Khả năng lây qua quan hệ tình dục thấp hơn HBV nhưng vẫn có.

Điều đặc biệt của HCV là sự im lặng tuyệt đối của nó: gần 75% người nhiễm không có triệu chứng gì trong nhiều thập kỷ - trong khi virus âm thầm gây viêm, phá hủy gan, dẫn đến xơ gan và ung thư gan mà họ không hề biết.

Tin tốt nhất trong cả bài này: viêm gan C hiện có thể chữa khỏi hoàn toàn. Các thuốc kháng virus trực tiếp (DAA - Direct-Acting Antivirals) dùng trong 8–12 tuần cho tỷ lệ khỏi trên 95%. Đây là một trong những bước tiến y học lớn nhất của thế kỷ này - từ chỗ là bệnh mạn tính suốt đời, HCV đã trở thành bệnh có thể chữa khỏi hoàn toàn.

Ai nên đi tầm soát:

• Từng dùng chung kim tiêm bất kỳ lúc nào
• Từng phẫu thuật hoặc truyền máu trước năm 2000–2005 tại Việt Nam (vì sàng lọc HCV trong máu truyền chưa được triển khai đồng đều trước giai đoạn này)
• Từng tiếp xúc với nguồn máu không an toàn

Nếu bạn thuộc bất kỳ nhóm nào trên - một xét nghiệm Anti-HCV đơn giản có thể thay đổi tất cả.

Viêm gan tự miễn - khi cơ thể tấn công chính mình.

Đây là căn bệnh ít được biết đến nhất trong nhóm - và cũng là căn bệnh hay bị chẩn đoán muộn nhất.

Viêm gan tự miễn (AIH) xảy ra khi hệ miễn dịch nhận nhầm tế bào gan của chính mình là kẻ thù và bắt đầu tấn công. Không phải do virus. Không phải do rượu. Chỉ là cơ thể đang "đánh nhầm".

Khoảng 70–80% bệnh nhân AIH là phụ nữ, thường ở độ tuổi trẻ đến trung niên. Triệu chứng ban đầu rất mơ hồ — mệt mỏi, đau khớp, vàng da nhẹ — khiến bệnh dễ bị nhầm với nhiều thứ khác.

Chẩn đoán cần xét nghiệm kháng thể tự miễn (ANA, Anti-SMA, Anti-LKM1) và đôi khi sinh thiết gan. Điều trị bằng Prednisolone kết hợp Azathioprine — thường phải duy trì lâu dài. Nếu không điều trị, bệnh tiến triển nhanh đến xơ gan.

Điều quan trọng: khi phát hiện và điều trị đúng, phần lớn bệnh nhân AIH có thể sống cuộc sống bình thường.

Bệnh gan do rượu - kẻ thù ai cũng biết nhưng ít ai hiểu đúng.

Rượu được chuyển hóa tại gan. Không có cơ quan nào khác trong cơ thể gánh việc này. Và quá trình đó tạo ra Acetaldehyde - một chất độc trực tiếp phá hủy tế bào gan, kích hoạt viêm và xơ hóa.

Nhưng đó chưa phải tất cả. Rượu còn làm tăng tính thấm của ruột - cho phép LPS (Lipopolysaccharide) từ vi khuẩn ruột xâm nhập vào gan qua tĩnh mạch cửa, kích hoạt tế bào Kupffer và khuếch đại phản ứng viêm. Hai cơ chế này cộng hưởng nhau - đó là lý do tổn thương gan do rượu có thể xảy ra nhanh hơn nhiều người nghĩ.

Không có ngưỡng uống rượu nào hoàn toàn an toàn riêng cho gan. Xu hướng nghiên cứu gần đây ngày càng cho thấy ngay cả lượng nhỏ cũng không vô hại - đặc biệt với người đã có bệnh gan nền.

Ba mức độ tổn thương gan do rượu:

• Gan nhiễm mỡ do rượu: thường hồi phục hoàn toàn nếu ngừng uống - đây là cơ hội để quay đầu.
• Viêm gan do rượu (Alcoholic Hepatitis): có thể nguy kịch, tỷ lệ tử vong cao trong trường hợp nặng.
• Xơ gan do rượu: tổn thương vĩnh viễn, không thể hồi phục.

Một chi tiết hữu ích khi đọc kết quả xét nghiệm: tỷ lệ AST/ALT > 2 thường gợi ý tổn thương do rượu, giúp phân biệt với các nguyên nhân khác - chi tiết hơn ở Phần 7.

Bốn kẻ thù này khác nhau về cơ chế, về đường lây, về cách điều trị. Nhưng chúng có một điểm chung: tất cả đều có thể phòng ngừa hoặc kiểm soát được - nếu bạn biết mình đang đối mặt với gì.

Vaccine cho B. Xét nghiệm cho C. Chẩn đoán đúng cho tự miễn. Và dừng lại đúng lúc cho rượu.

Thông tin chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn từ bác sĩ hoặc chuyên gia y tế.

Nguồn tham khảo: AASLD HBV Guidance; AASLD HCV Guidance; AASLD AIH Guidelines; Thursz M et al.; CDC Viral Hepatitis Statistics.

→ Phần 5: Xơ gan - khi gan mất khả năng hồi phục.