Góc Sức Khỏe 365

MỠ MÁU (Phần 8): Lp(a) - CHỈ SỐ TIM MẠCH QUAN TRỌNG MÀ NHIỀU NGƯỜI VIỆT CHƯA ĐƯỢC XÉT NGHIỆM.

Anh ấy tập thể dục đều đặn. Không hút thuốc, không uống rượu. Mỡ máu, đường huyết, huyết áp - tất cả đều bình thường. Thế nhưng năm 40 tuổi, anh bị nhồi máu cơ tim.

Bác sĩ cuối cùng tìm ra lý do: Lp(a) - một chỉ số không ai xét nghiệm cho anh suốt nhiều năm qua.

Lp(a) LÀ GÌ - NÓI ĐƠN GIẢN NHẤT CÓ THỂ.

Lp(a) là một dạng hạt LDL đặc biệt. Hình dung nó như một chiếc LDL bình thường, nhưng bên ngoài có thêm một lớp protein dính gọi là Apolipoprotein(a). Lớp protein này làm cho Lp(a) nguy hiểm theo ba cơ chế cùng lúc:

• Bám vào thành mạch máu dễ hơn LDL thông thường, thúc đẩy xơ vữa động mạch
• Kích hoạt viêm bên trong mảng xơ vữa, làm mảng không ổn định hơn
• Cản trở quá trình tiêu cục máu đông tự nhiên, tăng nguy cơ huyết khối

Đây là lý do các nhà khoa học quan tâm đặc biệt đến Lp(a): nó tấn công theo ba hướng cùng lúc - xơ vữa, viêm và đông máu.

MỨC ĐỘ PHỔ BIẾN CỦA VẤN ĐỀ.

Khoảng 20% dân số thế giới có Lp(a) cao - tức xấp xỉ 1,4 tỷ người. Nhiều chuyên gia tim mạch hàng đầu thế giới nhận định Lp(a) là "yếu tố nguy cơ di truyền quan trọng nhất và phổ biến nhất của bệnh tim mạch mà chúng ta đang bỏ qua."

90% mức Lp(a) trong máu do gen quyết định - không phải chế độ ăn, không phải lối sống. Điều này có nghĩa: bạn có thể ăn uống lành mạnh, tập thể dục đều đặn, không có bất kỳ yếu tố nguy cơ nào - nhưng nếu gen của bạn tạo ra nhiều Lp(a), nguy cơ tim mạch vẫn có thể cao hơn mức bình thường.

Lưu ý quan trọng: Một số bệnh lý thứ phát như suy giáp và hội chứng thận hư cũng có thể làm tăng Lp(a) - nên nếu kết quả bất thường, bác sĩ cần loại trừ các nguyên nhân này trước.

NHỮNG GÌ NGHIÊN CỨU CHỈ RA.

Dữ liệu từ các nghiên cứu lớn trên hàng chục nghìn người cho thấy:

• Lp(a) cao có liên quan đến tăng 22% nguy cơ nhồi máu cơ tim với mỗi lần tăng gấp đôi nồng độ.
• Ở mức rất cao (trên 300 nmol/L), mức nguy cơ tương đương với nhóm bệnh nhân tăng Cholesterol gia đình thể dị hợp tử - một trong những rối loạn di truyền được nghiên cứu nhiều nhất về tim mạch.
• Lp(a) cao còn là yếu tố nguy cơ độc lập của hẹp van động mạch chủ vôi hóa - biến chứng ít ai liên tưởng đến khi nói về mỡ máu.
• Người đang điều trị mỡ máu bằng Statin vẫn có thể có nguy cơ tim mạch tồn dư nếu Lp(a) cao - vì Statin không tác động lên Lp(a).

Điểm đáng lưu ý: ngay cả người có đầy đủ các chỉ số "bình thường" - không hút thuốc, không tăng huyết áp, LDL trong ngưỡng - vẫn có thể có nguy cơ tim mạch cao hơn dự kiến nếu Lp(a) không được kiểm tra.

KHUYẾN CÁO Y KHOA MỚI NHẤT.

ACC/AHA (Trường Môn Tim mạch Hoa Kỳ / Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ) chính thức đưa ra khuyến cáo Class I - mức mạnh nhất trong hệ thống phân loại y khoa - rằng mọi người lớn nên đo Lp(a) ít nhất một lần trong đời.

Đặc biệt nên trao đổi với bác sĩ về xét nghiệm này nếu bạn thuộc một trong các nhóm sau:

• Gia đình có người bị bệnh tim mạch sớm - trước 55 tuổi với nam, trước 65 tuổi với nữ.
• Bản thân đã từng bị nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ dù mỡ máu "bình thường".
• Đang điều trị mỡ máu nhưng bác sĩ đánh giá vẫn còn nguy cơ tồn dư
• Phụ nữ bước vào giai đoạn mãn kinh - Estrogen giảm có thể ảnh hưởng đến mức Lp(a).
• Muốn đánh giá toàn diện hơn về nguy cơ tim mạch dài hạn.

Điểm thuận lợi: Chỉ cần xét nghiệm một lần duy nhất trong đời vì mức Lp(a) hầu như ổn định theo thời gian. Không cần nhịn ăn trước khi xét nghiệm.

MỨC NGƯỠNG VÀ Ý NGHĨA.

Lp(a) có thể được đo bằng hai đơn vị - mg/dL và nmol/L - nhưng không có hệ số quy đổi cố định vì phụ thuộc vào kích thước isoform của Apolipoprotein(a) ở từng người. Nhiều hướng dẫn quốc tế hiện ưu tiên dùng nmol/L. Khi nhận kết quả, hãy hỏi bác sĩ về đơn vị được sử dụng.

• Dưới 75 nmol/L (~30 mg/dL) → Trong ngưỡng bình thường.
• 75–125 nmol/L (~30–50 mg/dL) → Tăng nhẹ - nên tăng cường kiểm soát các yếu tố nguy cơ khác.
• 125–300 nmol/L (~50–125 mg/dL) → Tăng vừa - cần thảo luận với bác sĩ về chiến lược theo dõi và điều trị tổng thể.
• Trên 300 nmol/L (>125 mg/dL) → Tăng cao - cần được đánh giá và quản lý chủ động bởi bác sĩ chuyên khoa.

HƯỚNG TIẾP CẬN KHI Lp(a) CAO.

Hiện chưa có thuốc nào được phê duyệt chính thức để điều trị đặc hiệu Lp(a). Trong thực hành lâm sàng, bác sĩ thường tiếp cận theo hướng:

• Kiểm soát tích cực hơn các yếu tố nguy cơ có thể can thiệp được: LDL, huyết áp, đường huyết, không hút thuốc, hoạt động thể chất.
• Một số nhóm thuốc hiện có được ghi nhận có tác động nhất định lên Lp(a) - mức độ và ý nghĩa lâm sàng đang tiếp tục được nghiên cứu.
• Nhiều liệu pháp mới đang trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 3, cho kết quả hứa hẹn - đây là lĩnh vực đang phát triển nhanh trong tim mạch học.

Điều quan trọng nhất: biết mình có Lp(a) cao giúp bác sĩ và bệnh nhân đưa ra kế hoạch theo dõi và điều trị chủ động hơn - thay vì chờ đến khi có biến cố mới xử lý.

Đây là thông tin mà khoa học đã ghi nhận hàng thập kỷ - nhưng chưa được phổ biến đủ rộng trong thực hành lâm sàng thông thường. Ở Việt Nam, hầu hết gói xét nghiệm mỡ máu thông thường không bao gồm Lp(a).

Có thể bạn - hoặc người thân bạn - đang có Lp(a) cao mà chưa biết.

Một xét nghiệm. Một lần duy nhất. Có thể giúp bạn và bác sĩ có bức tranh đầy đủ hơn về sức khỏe tim mạch. Lần tới gặp bác sĩ - đây là câu hỏi đáng đặt ra.

Bài viết mang tính giáo dục sức khỏe, không thay thế tư vấn từ bác sĩ hoặc chuyên gia y tế.

Nguồn tham khảo: AHA, ACC, ESC/EAS, NIH, Mayo Clinic.