Mình có một người bạn, năm ngoái đột nhiên được
chẩn đoán suy thận giai đoạn 3. Điều khiến cô ấy bàng hoàng nhất không phải là
căn bệnh - mà là câu hỏi cô ấy cứ lặp đi lặp lại: "Sao không có dấu hiệu
gì hết vậy?"
Hóa ra, thận không hoạt động theo cái cách mà chúng
ta vẫn nghĩ - rằng nếu có chuyện, cơ thể sẽ báo cho mình biết.
Thận thì không như vậy...
Và chính vì điều đó, mình muốn chia sẻ bài này - không
phải để gây lo lắng, mà để bạn hiểu hơn về một phần cơ thể đang âm thầm làm
việc cho mình mỗi ngày, không một lời kêu ca.
Thận thực
sự đang làm gì mỗi ngày?
Nhiều người nghĩ thận chỉ "lọc nước
tiểu." Đúng - nhưng nói vậy cũng giống như bảo tim chỉ "đập"
vậy. Đúng, nhưng bỏ qua gần hết câu chuyện.
Mỗi ngày, thận xử lý khoảng 180 lít dịch từ máu.
Trong số đó, chỉ 1-2 lít trở thành nước tiểu. Phần còn lại - gồm Protein, hồng
cầu, và những chất cơ thể cần - được giữ lại, làm sạch, rồi trả về máu. Thận
không chỉ thải rác; nó phân loại, chọn lọc, và bảo vệ.
Và đó mới chỉ là một trong năm việc thận đang làm
cùng lúc, liên tục, không nghỉ.
1. Lọc chất
thải và tạo nước tiểu
- Loại bỏ các sản phẩm thừa từ quá trình trao
đổi chất như Creatinine, Urea.
- Tái hấp thu lại những gì cơ thể còn cần dùng.
- Điều chỉnh lượng nước bài tiết linh hoạt theo
nhu cầu từng thời điểm.
2. Điều hòa
huyết áp
- Kiểm soát Natri và lượng nước trong máu - hai
yếu tố trực tiếp quyết định áp lực mạch máu.
- Sản xuất Renin - một Enzyme khởi động chuỗi
phản ứng giúp huyết áp ổn định.
- Khi thận yếu đi, huyết áp tăng lên → thận bị
tổn thương nhanh hơn → huyết áp càng tăng thêm. Đây là một vòng luẩn quẩn
rất khó thoát nếu không phát hiện sớm.
3. Sản xuất
Hormone quan trọng
- Tạo ra Erythropoietin (EPO) - Hormone kích
thích tủy xương sản sinh hồng cầu. Khi thận yếu, EPO giảm → ít hồng cầu
hơn → thiếu máu → mệt mỏi dai dẳng dù ngủ đủ giấc.
- Kích hoạt Vitamin D - dạng Vitamin D từ thức
ăn hay ánh nắng chưa dùng được ngay; cần đi qua thận để chuyển hóa thành
dạng hoạt động. Khi thận suy, Canxi không hấp thu được → xương yếu dần,
ảnh hưởng lâu dài đến cả tim và xương khớp.
4. Cân bằng
điện giải trong máu
- Duy trì nồng độ ổn định của Potassium (Kali),
Natri, Canxi, Phosphate.
- Đặc biệt với Potassium: khi thận không thải đủ,
Potassium tích lũy trong máu - và vì Potassium điều phối hoạt động điện
của tim, nồng độ quá cao có thể gây rối loạn nhịp tim, thậm chí ngừng tim
đột ngột.
5. Thải
thuốc và chất độc ra khỏi cơ thể
- Phần lớn thuốc bạn uống - kháng sinh, thuốc hạ
huyết áp, thuốc giảm đau - đều được thận đào thải.
- Khi thận yếu, thuốc tồn lại trong máu lâu hơn
bình thường → ngay cả liều "bình thường" cũng có thể trở thành
quá liều.
- Đây là lý do bác sĩ luôn phải hỏi về chức năng
thận trước khi kê đơn.
Tại sao
gần mất hết chức năng mới có triệu chứng?
Đây là điều ít người biết nhất - và cũng là điều
quan trọng nhất trong toàn bộ phần này.
Mỗi thận có khoảng 1 triệu đơn vị lọc nhỏ gọi là
Nephron. Hai thận cộng lại khoảng 2 triệu Nephron. Khi một phần Nephron bị tổn
thương, phần còn lại không ngồi yên - chúng tự động làm việc nhiều hơn để bù lại.
Quá trình "gánh thay" này diễn ra hoàn
toàn trong im lặng. Không đau. Không có dấu hiệu rõ ràng. Cơ thể bạn vẫn chạy
bình thường trong khi thận đang dần cạn kiệt năng lực dự phòng.
Chỉ khi số Nephron còn lại không còn đủ để bù nữa,
triệu chứng mới bắt đầu lộ ra. Và lúc đó, tổn thất thường đã rất nặng.
Cần nói thêm cho đầy đủ: một số dấu hiệu mờ nhạt
như tăng huyết áp, thiếu máu nhẹ, hay tiểu đêm thực ra có thể xuất hiện từ khá
sớm - nhưng chúng thường bị quy cho nguyên nhân khác và bị bỏ qua. Đến khi
triệu chứng đủ rõ để khiến bạn đi khám, mức độ tổn thất chức năng thường đã
đáng kể.
Các chuyên gia thận học xác nhận: khi triệu chứng
bắt đầu rõ ràng, chức năng thận thường đã giảm xuống mức suy thận. Nhiều người
không có bất kỳ dấu hiệu nào cho đến khi bệnh đã tiến triển nặng.
Ai nên
đặc biệt lưu ý?
Không phải ai cũng có nguy cơ như nhau. Hai nguyên
nhân hàng đầu gây bệnh thận mãn - chiếm hơn 70% các ca toàn cầu - là đái tháo
đường và tăng huyết áp.
Nếu bạn hoặc người thân đang có một trong hai bệnh
này, tầm soát thận định kỳ không còn là lựa chọn - đó là điều cần làm.
Các yếu tố nguy cơ cần lưu ý:
- Tiền sử gia đình có người bị bệnh thận hoặc
suy thận.
- Bệnh tim mạch, thừa cân hoặc béo phì.
- Dùng thuốc giảm đau kéo dài - đặc biệt nhóm
NSAIDs như Ibuprofen, Naproxen (dùng vài ngày thông thường thường không
gây hại; vấn đề là dùng thường xuyên nhiều tháng, nhất là khi đã có bệnh
thận nền).
- Người trên 60 tuổi.
Theo ước tính, khoảng 850 triệu người trên toàn cầu
đang mắc bệnh thận mãn. Tại Việt Nam, con số ước tính khoảng 10-12 triệu người
- và phần lớn trong số họ không biết mình mắc bệnh.
Vậy bạn
cần làm gì?
Tin tốt là: bệnh thận có thể phát hiện sớm - nếu
bạn chủ động xét nghiệm đúng loại, đúng thời điểm.
Hai xét nghiệm cơ bản bạn cần
biết:
Creatinine máu → eGFR (Mức lọc
cầu thận ước tính)
- Đo gì: Creatinine trong máu, từ đó ước tính
thận đang lọc tốt đến mức nào.
- Ý nghĩa: Chỉ số nền tảng để đánh giá chức năng
thận tổng thể.
Albumin niệu - uACR (Protein rò
rỉ vào nước tiểu)
- Đo gì: Lượng Albumin - một loại Protein - xuất
hiện trong nước tiểu.
- Ý nghĩa: Một trong những dấu hiệu sớm nhất của
tổn thương thận, thường xuất hiện trước khi eGFR thay đổi.
Không cần chờ triệu chứng. Không cần chờ "cảm
thấy không ổn." Chỉ một xét nghiệm máu và nước tiểu đơn giản - là bạn đã
biết thận mình đang ở đâu.
Chi tiết về cách đọc các chỉ số này, ngưỡng nào cần
chú ý, và nên xét nghiệm bao lâu một lần - sẽ được mình chia sẻ cụ thể ở Phần
4.
Biết thêm về thận không phải để sợ hơn. Mà là để
bạn nhận ra rằng cơ thể mình đang làm việc rất chăm chỉ mỗi ngày - âm thầm,
kiên nhẫn, không kêu ca. Và đôi khi, điều nó cần nhất chỉ là một chút sự chú ý
từ phía bạn thôi. Nếu bài này giúp bạn nhớ ra lần cuối mình kiểm tra sức khỏe
là khi nào - thì đó đã là điều mình mong nhất rồi.
→ Phần 2: Dấu hiệu thận đang "kêu
cứu" - 8 triệu chứng hay bị bỏ qua và khi nào cần đi khám ngay
Bài viết mang tính giáo dục sức
khỏe, không thay thế tư vấn y tế chuyên khoa. Hãy gặp bác sĩ nếu bạn có lo ngại
về sức khỏe thận của mình.
Nguồn tham khảo: KDIGO · Johns
Hopkins Medicine · UT Physicians / McGovern Medical School · National Kidney
Foundation · IDF Diabetes Atlas
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét