Góc Sức Khỏe 365

 

THẬN (Phần 7): Suy thận cấp - khi thận ngừng hoạt động đột ngột.

Có một điều khiến suy thận cấp khác với hầu hết các bệnh nghiêm trọng khác: nó có thể xảy ra với người hoàn toàn khỏe mạnh, trong vài giờ, mà không có bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào rõ ràng.

Không phải bệnh thận mãn tính tích lũy nhiều năm. Không phải di truyền hay lối sống kéo dài. Chỉ một đợt tiêu chảy mất nước nặng, một loại thuốc dùng sai thời điểm, hoặc vài ngày nằm viện vì bệnh khác - và thận có thể đột ngột ngừng lọc.

Điều nguy hiểm nhất không phải là nó diễn ra nhanh. Mà là nó thường không được nhận ra đủ sớm - vì ngay cả khi thận đang bị tổn thương nặng, người bệnh vẫn có thể tiểu bình thường, vẫn cảm thấy "ổn" trong giai đoạn đầu.

Ba nhóm nguyên nhân chính

Hiểu suy thận cấp từ nguyên nhân là cách tiếp cận chuẩn - vì toàn bộ hướng điều trị phụ thuộc vào việc xác định đúng nguyên nhân. Trong thực tế, nhiều bệnh nhân có thể có nguyên nhân hỗn hợp, và ranh giới giữa các nhóm không phải lúc nào cũng rõ ràng.

Nhóm 1: Trước thận (khoảng 55-60% trong cộng đồng) - thận không nhận đủ máu.

• Thận không bị tổn thương trực tiếp, nhưng thiếu máu để lọc.
• Nguyên nhân thường gặp: mất nước nặng do tiêu chảy, nôn mửa, sốt cao không bù nước; mất máu; suy tim nặng; nhiễm khuẩn huyết.
• Đây là nhóm phổ biến nhất - và thường hồi phục tốt nhất nếu xử lý kịp thời.
• Nếu không xử lý, thiếu máu kéo dài sẽ chuyển sang tổn thương trực tiếp mô thận.

Nhóm 2: Tại thận (khoảng 35-40%) - tổn thương trực tiếp mô thận.

• Nguy hiểm nhất, hồi phục chậm nhất.
• Nguyên nhân thường gặp: thiếu máu kéo dài không được điều trị từ nhóm 1 chuyển sang; thuốc độc thận như NSAIDs (Ibuprofen, Diclofenac), kháng sinh Aminoglycoside, Vancomycin, một số thuốc kháng nấm; viêm thận kẽ cấp do thuốc hoặc nhiễm khuẩn; tiêu cơ vân (Myoglobin từ cơ bị phá hủy gây tắc và tổn thương ống thận).

Nhóm 3: Sau thận (khoảng 5%) - tắc nghẽn đường dẫn nước tiểu.

• Nguyên nhân: sỏi niệu quản hai bên, phì đại tiền liệt tuyến nặng, khối u chèn ép.
• Thường dễ điều trị nhất - giải phóng tắc nghẽn, thận thường hồi phục tốt nếu không bị tắc quá lâu.

Những nguyên nhân cụ thể cần đặc biệt lưu ý

Nhiễm khuẩn huyết (Sepsis) - thủ phạm số 1 trong bệnh viện.

Khoảng 50% ca suy thận cấp trong ICU có liên quan đến nhiễm khuẩn huyết. Độc tố vi khuẩn và phản ứng viêm hệ thống gây rối loạn vi tuần hoàn thận, tổn thương tế bào ống thận - ngay cả khi huyết áp chưa tụt rõ. Suy thận cấp do Sepsis nặng có tỷ lệ tử vong cao và hồi phục chậm hơn nhiều so với suy thận cấp do mất nước đơn thuần.

"Bộ ba nguy hiểm" - ít được cảnh báo đủ.

Đây là thông tin đáng được biết rộng rãi hơn rất nhiều. Dùng đồng thời ba loại thuốc sau có thể gây suy thận cấp nghiêm trọng - đặc biệt khi người bệnh đang mất nước hoặc ốm:

• NSAIDs (Ibuprofen, Diclofenac, Naproxen, Mefenamic Acid).
• Thuốc hạ áp ACE Inhibitor hoặc ARB.
• Lợi tiểu.

Ba thuốc này tác động vào ba cơ chế khác nhau điều hòa tuần hoàn thận. Khi kết hợp trong bối cảnh giảm thể tích máu, thận có thể mất tưới máu đột ngột. Rất nhiều người đang uống thuốc hạ áp và lợi tiểu mỗi ngày - và khi đau đầu hay đau cơ, tự ra hiệu thuốc mua Ibuprofen hoặc Diclofenac. Đây chính xác là tình huống nguy hiểm cần tránh. Paracetamol là lựa chọn giảm đau an toàn hơn cho người đang dùng ACE/ARB và lợi tiểu - đặc biệt khi đang ốm hay mất nước.

"Sick day rules" - tạm ngừng thuốc khi bệnh cấp.

Khi bị bệnh cấp tính gây mất nước (tiêu chảy, nôn mửa, sốt cao), nhiều hướng dẫn khuyến cáo tạm ngừng ACE Inhibitor/ARB và lợi tiểu cho đến khi hồi phục - vì các thuốc này làm giảm khả năng bảo vệ thận khi thể tích máu đã thấp. Tuy nhiên, không tự ý ngừng thuốc mà không hỏi bác sĩ - với một số bệnh nhân, ngừng đột ngột cũng có rủi ro. Hãy hỏi bác sĩ về hướng dẫn cụ thể cho trường hợp của mình trước khi cần dùng đến.

Thuốc cản quang trong CT scan.

Người có eGFR dưới 45 cần thảo luận với bác sĩ trước khi chụp CT có cản quang. Điều quan trọng: nguy cơ thực tế thấp hơn lo ngại trước đây - đặc biệt với thuốc cản quang thế hệ mới và khi bù nước đầy đủ. Không cần sợ đến mức từ chối chụp CT cần thiết - nhưng cần thông báo eGFR cho bác sĩ và uống đủ nước trước và sau khi chụp.

Tiêu cơ vân (Rhabdomyolysis).

Nước tiểu màu nâu đỏ như coca-cola sau chấn thương nặng, tập luyện cực độ, co giật kéo dài, hoặc nằm bất động lâu - đây là cấp cứu thận học, cần nhập viện ngay. Myoglobin từ cơ bị phá hủy gây tắc và tổn thương trực tiếp ống thận. Một nguyên nhân hay bị bỏ qua: Statin liều cao - đặc biệt khi kết hợp với Fibrate hoặc một số thuốc khác làm tăng nồng độ Statin trong máu. Người dùng Statin xuất hiện đau cơ toàn thân bất thường kèm nước tiểu sẫm màu cần đến cơ sở y tế ngay, không chờ đợi.

Suy thận cấp trong và sau COVID-19.

Khoảng 20-40% bệnh nhân COVID-19 nặng nhập ICU bị suy thận cấp - tỷ lệ này áp dụng cho nhóm bệnh nặng nhất, không phải người bị COVID nhẹ đến trung bình. Người từng bị COVID-19 nặng cần nhập viện nên theo dõi chức năng thận định kỳ sau khi xuất viện.

Triệu chứng suy thận cấp - và tại sao hay bị bỏ qua

Suy thận cấp không có triệu chứng đặc trưng rõ ràng ở giai đoạn sớm. Một điểm quan trọng thường bị bỏ qua: trong suy thận cấp "không thiểu niệu", người bệnh vẫn tiểu bình thường hoặc nhiều hơn bình thường trong khi thận đang bị tổn thương. Vì vậy, không thể dựa vào lượng nước tiểu để loại trừ suy thận cấp.

Các dấu hiệu cần chú ý:

• Tiểu ít bất thường - dưới 400 mL mỗi ngày là thiểu niệu, dưới 100 mL là vô niệu, cả hai đều cần đánh giá khẩn.
• Phù chân và mặt xuất hiện nhanh do thận không thải được nước và Natri.
• Mệt mỏi, lơ mơ, khó tập trung do độc tố tích lũy trong máu.
• Buồn nôn, chán ăn không rõ nguyên nhân.
• Khó thở do dịch tích tụ ở phổi.

Về xét nghiệm: KDIGO định nghĩa suy thận cấp khi Creatinine máu tăng ≥ 0,3 mg/dL trong vòng 48 giờ, hoặc tăng ≥ 1,5 lần so với mức nền trong 7 ngày. Nếu bạn có kết quả Creatinine từ lần trước và thấy tăng đột ngột - đây là lý do liên hệ bác sĩ ngay, không đợi đến lần khám định kỳ.

Biến chứng nguy hiểm cần theo dõi:

• Tăng Potassium (Kali) máu - có thể gây rối loạn nhịp tim và ngừng tim.
• Toan chuyển hóa.
• Phù phổi cấp.

Đây là những lý do suy thận cấp nặng cần theo dõi trong bệnh viện, không phải điều trị tại nhà.

Khái niệm mới: AKD - giai đoạn trung gian giữa suy thận cấp và bệnh thận mạn

KDIGO 2024 chính thức đưa vào khái niệm Acute Kidney Disease (AKD) - chỉ tình trạng chức năng thận bất thường kéo dài từ 7 đến 90 ngày sau suy thận cấp, chưa đủ tiêu chí bệnh thận mạn nhưng vượt quá giai đoạn cấp tính.

Đây là giai đoạn quan trọng để can thiệp - thận vẫn còn khả năng hồi phục nhưng cũng có thể tiến triển thành bệnh thận mãn nếu không được theo dõi đúng. Đây là lý do xét nghiệm lại chức năng thận sau 3 tháng - không phải sau 1 tuần xuất viện - là mốc quan trọng không nên bỏ qua.

Suy thận cấp có hồi phục không?

Câu trả lời phụ thuộc vào ba yếu tố chính.

Nguyên nhân: Suy thận cấp do mất nước được điều trị sớm thường hồi phục hoàn toàn trong vài ngày. Suy thận cấp do Sepsis nặng hoặc hoại tử ống thận diện rộng hồi phục chậm hơn và thường không hoàn toàn.

Thời gian phát hiện: Loại bỏ nguyên nhân trong vài giờ đầu cho kết quả tốt hơn nhiều so với để kéo dài vài ngày. Mỗi giờ chậm trễ trong suy thận cấp nặng là tổn thương thêm không thể đảo ngược.

Chức năng thận nền: Người đã có bệnh thận mãn trước đó hồi phục khó hơn nhiều và có nguy cơ tiến triển nhanh hơn sau mỗi đợt suy thận cấp.

Một điều ít người biết: ngay cả khi suy thận cấp đã "hồi phục" về Creatinine bình thường, người từng bị vẫn có nguy cơ phát triển bệnh thận mạn, tái phát suy thận cấp, và biến cố tim mạch cao hơn về lâu dài. Suy thận cấp không phải là "hết chuyện" sau khi xuất viện - cần xét nghiệm lại chức năng thận sau 3 tháng và theo dõi định kỳ ít nhất một năm.

Những gì bạn có thể làm ngay

• Khi bị tiêu chảy, nôn mửa, sốt cao: bù nước tích cực - đến cơ sở y tế nếu không uống được hoặc mất nước nặng.
• Tránh tự dùng NSAIDs kéo dài - đặc biệt khi đang mất nước, ốm, hoặc đang uống thuốc hạ áp. Dùng Paracetamol nếu cần giảm đau ngắn hạn.
• Nếu đang dùng ACE Inhibitor/ARB và lợi tiểu: hỏi bác sĩ về "sick day rules" - khi nào nên tạm ngừng thuốc trong đợt bệnh cấp.
• Trước khi chụp CT có cản quang: thông báo eGFR gần nhất cho bác sĩ, uống đủ nước.
• Nước tiểu màu nâu đỏ sau chấn thương, tập luyện cực độ, đau cơ toàn thân khi đang dùng Statin: đến cấp cứu ngay.
• Nếu đang nằm viện: hỏi bác sĩ hoặc điều dưỡng về kết quả Creatinine - đừng chờ đến khi có triệu chứng.
• Sau đợt bệnh nặng phải nhập viện hoặc sau COVID-19 nặng: xét nghiệm lại chức năng thận sau 3 tháng, dù Creatinine khi xuất viện đã về bình thường.

Suy thận cấp là một trong những bệnh mà thời gian thực sự quyết định kết quả. Nhưng điều mình muốn bạn mang theo sau bài này không phải là nỗi lo - mà là sự chú ý. Biết khi nào cần hành động nhanh, biết những thuốc nào không nên kết hợp, biết rằng "vẫn tiểu bình thường" không có nghĩa là thận đang ổn - những điều đó đã đủ để tạo ra sự khác biệt rất lớn. Thận có thể hồi phục, nếu chúng ta cho nó cơ hội đủ sớm.

→ Phần 8: Suy thận mãn giai đoạn cuối - lọc máu, ghép thận và cuộc sống thực tế: khi nào cần bắt đầu, chọn phương pháp nào, và những gì sách giáo khoa không nói đủ.

Bài viết mang tính giáo dục sức khỏe, không thay thế tư vấn y tế chuyên khoa. Bài có đề cập đến các loại thuốc và cách dùng thuốc - tuyệt đối không tự ý điều chỉnh hay ngừng thuốc khi chưa có hướng dẫn của bác sĩ.

Nguồn tham khảo: National Kidney Foundation - NCBI StatPearls - NICE Guideline: Acute Kidney Injury - International Journal of Molecular Sciences - Clinical Kidney Journal - KDIGO AKI Guideline - AMBOSS Medical Knowledge.