Ngay lúc bạn đang đọc những dòng này - có một cơ quan trong cơ thể bạn
đang làm việc. Không nghỉ. Không phàn nàn. Không cần bạn để ý đến nó.
Nó đang lọc máu, tạo ra năng lượng, sản xuất những thứ giúp vết thương
lành lại, và xử lý mọi thứ bạn ăn uống từ sáng đến tối.
Và gần như không bao giờ kêu đau - cho đến khi đã quá muộn.
Đó là gan. Và nếu bạn chưa bao giờ thực sự hiểu về nó, thì đây là lúc
tốt nhất để bắt đầu - trước khi có vấn đề xảy ra.
Gan đang làm gì ngay lúc này?
Các nhà khoa học ước tính gan thực hiện khoảng 500 chức năng khác nhau
mỗi ngày - con số thường được trích dẫn trong y văn để nói lên mức độ phức tạp
vượt trội của cơ quan này so với bất kỳ cơ quan nào khác trong cơ thể.
500 chức năng nghe có vẻ khó hình dung. Nhưng nếu gom lại, chúng xoay
quanh năm việc chính mà gan làm cho bạn mỗi ngày:
1. Điều phối năng lượng cho cơ
thể.
Bạn ăn cơm buổi sáng. Glucose từ bữa ăn đó đi vào máu - và gan là người
quyết định: lúc này cơ thể cần bao nhiêu, phần còn lại cất đi đâu.
- Gan
chuyển Glucose thừa thành Glycogen để dự trữ, rồi giải phóng lại
khi cơ thể cần - như lúc bạn đói, hoặc đang chạy bộ.
- Gan
chuyển hóa chất béo, tổng hợp Cholesterol và Triglyceride.
- Gan
phân giải đạm từ thức ăn thành axit amin, tạo ra Ure để thận bài
tiết ra ngoài.
Nói nôm na: gan là trung tâm điều phối năng lượng của cơ thể. Mọi thứ
bạn ăn đều đi qua đây.
2. Sản xuất những thứ cơ thể
không thể thiếu.
Gan không chỉ xử lý - nó còn sản xuất. Và những thứ nó tạo ra đều thiết
yếu:
- Albumin -
protein giữ nước bên trong lòng mạch, ngăn dịch tràn ra mô. Khi gan yếu,
Albumin giảm, bụng bắt đầu phình to vì dịch tích tụ.
- Yếu
tố đông máu - không có chúng, một vết cắt nhỏ cũng có thể
chảy máu mãi không cầm.
- Mật -
chất lỏng màu vàng xanh giúp tiêu hóa chất béo và hấp thụ các Vitamin tan
trong dầu như A, D, E, K.
- Protein
pha cấp như CRP và Fibrinogen - những
tín hiệu đầu tiên mà hệ miễn dịch dùng để phát hiện và phản ứng với viêm
nhiễm.
3. Lưu trữ vi chất và hoạt hóa
Vitamin D.
Gan còn là kho dự trữ của cơ thể - nơi cất giữ nhiều thứ để dùng dần:
- Glycogen,
Vitamin A, Vitamin B12, sắt và đồng đều được lưu trữ tại đây
- Đặc
biệt: gan thực hiện bước đầu tiên để hoạt hóa Vitamin D - một quá
trình gọi là 25-hydroxylation. Nghĩa là dù bạn tắm nắng đều đặn, nếu gan
suy yếu, Vitamin D vẫn không được chuyển sang dạng cơ thể có thể dùng được
4. Lọc và giải độc 24/7.
Mọi thứ bạn ăn, uống, hay hít vào đều đi qua gan để được lọc. Thuốc,
rượu, hóa chất, các chất chuyển hóa độc hại - gan xử lý hết.
Một ví dụ dễ thấy: Bilirubin - sản phẩm được tạo ra khi hồng cầu
cũ chết đi - cần được gan xử lý và đào thải. Khi gan không làm được điều này,
Bilirubin tích tụ trong máu, và da cùng mắt bắt đầu chuyển sang màu vàng. Đó là
vàng da - dấu hiệu cổ điển cho thấy gan đang gặp vấn đề.
5. Bảo vệ cơ thể khỏi vi khuẩn.
Ít ai biết rằng gan cũng là một phần quan trọng của hệ miễn dịch. Bên
trong gan có những tế bào đặc biệt gọi là tế bào Kupffer - hoạt động như
những người lính gác, lọc vi khuẩn và mầm bệnh từ máu trở về từ ruột trước khi
chúng lan ra toàn thân.
Điều đặc biệt nhất: gan có thể tự
tái tạo.
Đây là điều mà không cơ quan nào khác trong cơ thể chúng ta làm được.
Nếu phẫu thuật cắt bỏ đến 70% gan, phần còn lại có thể phát triển trở
lại kích thước ban đầu - chỉ trong vài tuần. Đây là lý do ghép gan từ người
sống là điều khả thi: người cho một phần gan, người nhận một phần gan - và cả
hai phần đều có thể phát triển đủ để hoạt động bình thường.
Nghe có vẻ như siêu năng lực. Nhưng khả năng này có giới hạn.
Khi gan bị tổn thương liên tục trong nhiều năm - do viêm kéo dài, rượu,
hay mỡ tích tụ - quá trình tái tạo dần bị thay thế bởi sẹo xơ. Và một khi sẹo
xơ chiếm chỗ, gan không thể phục hồi lại như cũ nữa.
Đó là lý do thời điểm quan trọng hơn bất cứ điều gì.
Tại sao gan không kêu đau?
Đây là điều khiến gan trở nên đặc biệt nguy hiểm - theo đúng nghĩa đen.
Bản thân mô gan không có thụ thể cảm nhận đau. Khi hàng triệu tế bào gan
chết đi, không có tín hiệu nào được gửi lên não. Không đau. Không khó chịu.
Không có gì để nhận ra.
Gan được bao bọc bởi một lớp vỏ gọi là bao gan (Glisson's capsule)
- và lớp vỏ này có thụ thể đau. Khi gan sưng to do viêm cấp hoặc khối u
ở giai đoạn muộn, bao gan bị căng ra và người bệnh mới bắt đầu cảm thấy tức
nặng vùng hạ sườn phải. Nhưng lúc đó thường đã muộn.
Triệu chứng rõ ràng - mệt mỏi kéo dài, vàng da, bụng phình to, lẫn lộn
tâm thần - thường chỉ xuất hiện khi phần lớn chức năng gan đã bị mất.
Đây chính là lý do mà xét nghiệm máu định kỳ - đặc biệt là AST,
ALT và GGT - quan trọng hơn bạn nghĩ. Không phải để lo lắng, mà để biết. Phần 7
của seri Gan này sẽ giúp bạn hiểu những con số đó có nghĩa gì.
Gan của bạn đang làm tất cả những điều này - ngay lúc này, lặng lẽ và
không phàn nàn. Điều ít nhất bạn có thể làm cho nó là hiểu nó đang làm gì.
Và đó chính xác là điều chuỗi bài này sẽ giúp bạn làm.
Thông tin chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn từ bác sĩ hoặc chuyên gia y tế.
Nguồn tham khảo:
MedlinePlus (NIH/NLM); Michalopoulos & DeFrances, Science; Trefts et al., Current Biology.
→ Phần 2: Gan nhiễm mỡ - kẻ thù thầm lặng của 30% dân số toàn cầu.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét