Bạn có biết rằng, mỗi phút não không
được cung cấp máu, khoảng 1,9 triệu tế bào thần kinh chết đi – tương đương 3
tuần ký ức mất vĩnh viễn? Sau một giờ không điều trị, con số đó lên đến 120
triệu tế bào.
Tôi kể ra điều này không phải để gây
hoảng loạn. Tôi nói vì phần lớn bi kịch xảy ra không phải do bệnh quá nặng – mà
vì người xung quanh không nhận ra đó là đột quỵ. Và đó là điều hoàn toàn có thể
thay đổi được.
ĐỘT QUỴ LÀ GÌ – VÀ CÓ MẤY LOẠI?
Đột quỵ xảy ra khi máu ngừng đến một
vùng não, khiến tế bào thần kinh chết hàng loạt chỉ trong vài phút. Có hai loại
chính:
1. Đột quỵ nhồi máu não (thiếu máu
cục bộ) – Chiếm
khoảng 87% tổng số ca. – Nguyên nhân là cục máu đông làm tắc mạch máu não.
2. Đột quỵ xuất huyết não – Chiếm khoảng 13% còn lại. – Nguyên
nhân là mạch máu não bị vỡ, máu tràn vào mô não.
Tại sao phân biệt lại quan trọng? Vì
điều trị hoàn toàn khác nhau. Thuốc làm tan cục máu đông có thể cứu sống người
bị nhồi máu não – nhưng nếu dùng nhầm cho xuất huyết não, hậu quả có thể rất
nguy hiểm. Đó là lý do bạn phải đến bệnh viện để chụp CT ngay – không được tự
dùng bất kỳ loại thuốc nào.
QUY TẮC BE-FAST – NHẬN BIẾT TRONG 60
GIÂY:
Đây là công cụ được Hiệp hội Tim mạch
Hoa Kỳ và Hiệp hội Đột quỵ Thế giới khuyến nghị. Người biết dấu hiệu BE-FAST
đến bệnh viện sớm hơn đáng kể so với nhóm không được hướng dẫn:
B – Balance (Thăng bằng) – Đột ngột mất thăng bằng, đi loạng
choạng, không đứng vững.
E – Eyes (Mắt) – Đột ngột mờ một hoặc cả hai mắt,
nhìn đôi, mất một phần tầm nhìn.
F – Face (Mặt) – Yêu cầu người nghi ngờ mỉm cười –
nếu méo một bên, đó là dấu hiệu đỏ.
A – Arms (Tay) – Giơ cả hai tay lên – nếu một tay
rơi xuống hoặc yếu hơn, cần lo ngay.
S – Speech (Nói) – Nói ngọng, nói không ra lời, hoặc
không hiểu câu người khác nói.
T – Time (Thời gian) – Gọi 115 ngay lập tức. Ghi lại giờ
triệu chứng bắt đầu – thông tin này rất quan trọng với bác sĩ cấp cứu.
Một điểm rất quan trọng thường hay bị
bỏ qua: các triệu chứng trên có thể xuất hiện rồi tự hết trong vài phút. Đó gọi
là "cơn thiếu máu não thoáng qua". Nhiều người nghĩ qua rồi thôi – đó
là sai lầm nguy hiểm. Đây là tín hiệu cảnh báo đột quỵ thật sự sắp xảy ra, với
nguy cơ cao nhất trong 48 giờ tiếp theo. Phải đến cấp cứu ngay dù đã hết triệu
chứng.
CỬA SỔ VÀNG – BẠN CÓ BAO NHIÊU THỜI
GIAN?
– Trong 4,5 giờ đầu. Thuốc làm tan cục máu đông có thể
phục hồi lưu thông máu lên não – đây là giai đoạn vàng quan trọng nhất.
– Trong 6–24 giờ với một số trường
hợp được chọn lọc. Can thiệp lấy cục máu đông bằng dụng cụ cơ học vẫn còn hiệu quả trong
một số ca nhất định.
– Sau 24 giờ. Điều trị chủ yếu chuyển sang phục
hồi chức năng – vùng não đã chết không thể cứu lại được.
Trên thực tế, chưa đến 30% bệnh nhân
đột quỵ nhồi máu não tại Hoa Kỳ được điều trị kịp trong cửa sổ vàng – phần lớn
vì đến viện quá muộn. Tại Việt Nam, tỷ lệ này còn thấp hơn đáng kể. Lý do lớn
nhất: gia đình không nhận ra triệu chứng, hoặc chờ xem thêm.
6 YẾU TỐ NGUY CƠ BẠN CÓ THỂ KIỂM SOÁT
NGAY:
Theo hướng dẫn phòng ngừa đột quỵ mới
nhất của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ, phần lớn đột quỵ có thể phòng ngừa được nếu
kiểm soát tốt các yếu tố sau:
– Huyết áp cao. Đây là yếu tố nguy cơ số một. Mục
tiêu cần đạt: dưới 130/80 mmHg. Kiểm soát tốt huyết áp có thể giảm đáng kể nguy
cơ đột quỵ.
– Tiểu đường và kháng Insulin. Đường huyết cao mãn tính làm tổn
thương thành mạch máu não. Kiểm soát chỉ số đường huyết dài hạn là ưu tiên quan
trọng trong phòng ngừa.
– Hút thuốc lá. Làm tăng gần gấp đôi nguy cơ đột
quỵ. Bỏ thuốc là can thiệp đơn lẻ hiệu quả nhất – xét cả về sức khỏe lẫn chi
phí.
– Rung nhĩ (loạn nhịp tim). Khiến cục máu đông hình thành trong
buồng tim rồi theo máu lên não. Nhiều người không biết mình bị rung nhĩ cho đến
khi đột quỵ xảy ra – đây là lý do cần theo dõi nhịp tim định kỳ.
– Ít vận động và thừa cân. Làm tăng huyết áp, kháng Insulin và
tình trạng viêm mãn tính toàn thân – tất cả đều là yếu tố nguy cơ độc lập của
đột quỵ.
– Căng thẳng (Stress) mãn tính không
kiểm soát. Liên
quan đến tăng Cortisol, co mạch và huyết áp tăng kéo dài âm thầm.
SAU ĐỘT QUỴ – PHỤC HỒI CÓ THỰC SỰ
ĐƯỢC KHÔNG?
Câu trả lời là: có – nhưng phụ thuộc
rất lớn vào tốc độ bắt đầu phục hồi chức năng. Não có khả năng tái tổ chức –
các vùng lành có thể học lại chức năng của vùng bị tổn thương. Đây chính là
tính dẻo thần kinh mà tôi đã đề cập ở Phần 1.
Cửa sổ phục hồi tích cực nhất là
trong 3–6 tháng đầu sau đột quỵ. Vật lý trị liệu, ngôn ngữ trị liệu và hoạt
động trị liệu cần bắt đầu sớm nhất có thể – không phải "chờ ổn định"
rồi mới làm.
DANH SÁCH THỰC HÀNH – LÀM NGAY TUẦN NÀY:
– Học thuộc BE-FAST. Chia sẻ với ít nhất một người thân
trong tuần này – đây là kiến thức có thể cứu một mạng người.
– Đo huyết áp. Nếu trên 130/80 mmHg, đặt lịch gặp
bác sĩ ngay.
– Kiểm tra nhịp tim. Dùng đồng hồ thông minh hoặc máy đo
mạch – nhịp không đều là dấu hiệu cần khám thêm để loại trừ rung nhĩ.
– Nếu bạn hút thuốc lá – đây là lý do
cụ thể nhất để dừng lại. Không có thời điểm nào tốt hơn hôm nay.
– Ghi nhớ: triệu chứng thoáng qua rồi
hết cũng phải đến cấp cứu. Không chờ, không quan sát thêm.
– Lưu số 115 vào danh bạ ngay bây
giờ. Trong tình
huống khẩn cấp, không ai có thời gian tìm kiếm.
Tôi biết đọc đến đây, nhiều bạn sẽ
nghĩ đến ba mẹ, ông bà – hoặc chính mình. Hãy để cảm giác đó thôi thúc bạn làm
một việc nhỏ hôm nay: chia sẻ BE-FAST với một người bạn yêu thương. Chỉ vậy
thôi – nhưng đôi khi, chỉ vậy là đủ để thay đổi tất cả.
Mục lục seri Thần Kinh:
→ Phần 1: Các Bệnh Thần Kinh Thường Gặp – Nhận Biết Sớm Để Không Hối Hận.
→ Phần 2: Đột Quỵ – Nhận Biết Trong 60 Giây Có Thể Cứu Một Mạng Người.
→ Phần 3: Đau Đầu Và Migraine – Khi Nào Là Bình Thường? Khi Nào Là Nguy Hiểm Thật Sự?
→ Phần 4: Chóng Mặt Và Rối Loạn Tiền Đình – Và Tại Sao Không Phải Cứ Chóng Mặt Là "Tiền Đình"?
→ Phần 5: Đau Thần Kinh Tọa Và Thoát Vị Đĩa Đệm – Tại Sao Đau Lưng Lại Lan Xuống Tận Bàn Chân, Và Khi Nào Thực Sự Cần Phẫu Thuật?
→ Phần 6: Alzheimer Và Sa Sút Trí Tuệ – Khi Nào Là Quên Bình Thường? Khi Nào Là Bệnh Thần Kinh Thật Sự?
→ Phần 7: Parkinson – Hơn Cả Bệnh "Run Tay", Và Tại Sao Những Dấu Hiệu Quan Trọng Nhất Lại Xuất Hiện Từ 10 Năm Trước Khi Run Bắt Đầu?
→ Phần 8: Động Kinh – Hơn 50 Triệu Người Mắc, Và Sơ Cứu Đúng Cách Trong 5 Phút Có Thể Cứu Một Mạng Người.
→ Phần 9: Tê Bì Tay Chân Và Bệnh Thần Kinh Ngoại Biên – Từ Hội Chứng Ống Cổ Tay Đến Biến Chứng Thần Kinh Của Tiểu Đường.
→ Phần 10: Bảo Vệ Não Và Thần Kinh Từ Hôm Nay – Khoa Học Nói Gì?
→ Phần 11: Mất Ngủ Mãn Tính.
→ Phần 12: Stress Và Trầm Cảm – Góc Nhìn Thần Kinh Học.
→ Phần 13: Viêm Màng Não Và Viêm Não – Khi Não Bị Tấn Công Từ Bên Trong.
Đột quỵ là cấp cứu y tế. Nếu nghi
ngờ, hãy gọi 115 ngay – không tự xử lý tại nhà.
Nguồn tham khảo: Saver JL, Stroke; Feigin
VL et al., Lancet Neurology; Johnston SC et al., Lancet; DAWN & DEFUSE-3
trials, NEJM; AHA/ASA Guidelines; Langhorne P et al., Lancet; World Stroke
Organization; NIH/NINDS.
